Diz Kırığı Tedavisi: Distal Femur, Tibia Platosu, Patella ve Eminentia Kırıklarında Uzman Rehberi

Diz Kırığı Nedir?

Diz kırığı; diz eklemini oluşturan ve stabilize eden kemik yapılarda (distal femur, tibia platosu, patella ve tibial eminentia) meydana gelen kırıkları ifade eden geniş bir başlıktır. Klinik pratikte ‘diz kırığı’ terimi sıklıkla tibia platosu kırıklarını çağrıştırır; ancak distal femur suprakondiler ve interkondiler kırıkları, patella kırıkları ve tibial eminentia (interkondiler tuberkül) avülsiyon kırıkları da bu spektrumun ayrılmaz parçalarıdır.

Diz eklemi; femur, tibia ve patelladan oluşan üç kemik ve biyomekanik olarak tibiofemoral (medial ve lateral kompartman) ve patellofemoral olmak üzere iki fonksiyonel eklemi içerir. Fibula proksimali doğrudan eklem yüzeyine katılmasa da posterolateral köşe stabilitesi ve peroneal sinir komşuluğu nedeniyle kritik anatomik rol oynar. Anatomik olarak birkaç milimetrelik eklem içi basamaklanma bile tibiofemoral temas basıncını %20-40 artırarak erken post-travmatik gonartroza yol açar; bu nedenle 2026 pratiğinde anatomik redüksiyon, stabil fiksasyon ve erken kontrollü hareket üçlüsü tedavinin çekirdeğidir.

Diz kırıkları; yaşa göre bimodal dağılım gösterir. Genç aktif erişkinde yüksek enerjili spor yaralanmaları (motosiklet, kayak, snowboard, futbol), trafik kazaları ve yüksekten düşme; osteoporotik yaşlı hastada (özellikle 65 yaş üstü kadın) düşük enerjili yerden düşme ön plana çıkar. Yaşlı hasta grubunda distal femur ve tibia platosu kırığı; kalça kırığına benzer bir fonksiyonel yıkım riski taşır ve entegre bakım gerektirir.

Ortopedi Tedavisi editoryal ekibi olarak vurgularız ki bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve klinik karar için mutlaka ortopedi ve travmatoloji uzmanına başvurulmalıdır.

Diz Anatomisi ve Biyomekaniği

Distal femur; medial ve lateral kondiller ile bunların arasındaki interkondiler çentikten ve anterior yüzde patella ile eklemleşen troklear oluk yapısından oluşur. Medial kondil daha uzun ve daha eğri, lateral kondil daha genişçe ve daha düz bir profil gösterir; bu asimetri diz fleksiyon-ekstansiyon sırasındaki ‘screw home’ rotasyonel kilitlemenin biyomekanik temelidir. Suprakondiler bölge; metafizeal-diafizeal geçişte yer alır ve yüksek enerjili aksiyel yüklenmede kırık için hassas bir bölgedir. Hoffa kırığı; koronal düzlemde tek kondilin ayrıldığı, klasik radyografilerde kolayca atlanan ancak BT ile net gösterilen özel bir paterndir.

Tibia platosu; asimetrik iki eklem yüzeyi (medial daha büyük, lameller ve içbükey; lateral daha küçük, dışbükey ve daha yüksek konumda) taşır. Bu asimetri; medial platonun kompresyona, lateral platonun ise sıkışma-splitme paternine daha eğilimli olmasına neden olur. Posterior kolon fragmanları (postero- medial ve posterolateral); klasik radyografide görünmez ve ancak BT ile ortaya konur – 2026 pratiğinde cerrahi yaklaşım seçiminin çekirdeğidir. Meniskolar; platonun eklem uyumunu ve yük dağılımını sağlar; platoyu içeren kırıklarda sıklıkla eşlik eden periferik menisküs yırtığı özenle onarılmalıdır.

Patella; vücudun en büyük sesamoid kemiğidir ve kuadriseps ekstansör mekanizmasının içine gömülüdür. Trokleadan aldığı moment kolu ile diz ekstansiyon kuvvetini yaklaşık %30-50 artırır. Kanlanması patellar ligamentin distal, kuadriseps tendonunun proksimal ve medial-lateral genikülat arter sisteminin retinaküler dallarından sağlanır; anterior kutup parçalı kırıklarda avasküler nekroz nadir görülür. Patellofemoral eklem temas basıncı; merdiven inişte 8 kat, çömelmede 10 kat vücut ağırlığına çıkar – patella kırığı sonrası artiküler redüksiyonun kalitesi uzun dönem sonucu belirler.

Nörovasküler yapılar; popliteal arter ve venası, tibial sinir ve peroneal sinir posterior popliteal fossada; anterior tibial arter tibia proksimalinin posteriorundan anteriorün interosseöz membran çentiğinden geçer. Peroneal sinir; fibula başının subkütan seyri nedeniyle en sık yaralanan sinirdir ve medial tibia platosu (Schatzker IV) kırıklarında %10-30 oranında hasar görebilir. Popliteal arter; adduktor hiatus ve soleal arka geçiş arasında rölatif tespitli olduğu için distal femur ve proksimal tibianın posterior deplasmanına ya da diz çıkığına eşlik eden kırıklarda yaralanma riski taşır.

Epidemiyoloji ve Küresel Yük

Distal femur kırıkları; tüm erişkin kırıklarının %0.4-0.6’sını oluşturur; ancak insidansı 65 yaş üstünde 100.000 kişide 100’ün üzerine çıkar ve periprostetik kırık epidemisinin de etkisiyle yaşlı hasta grubunda artmaktadır. Tibia platosu kırıkları tüm erişkin kırıklarının %1-2’sini; patella kırıkları ise %1’ini oluşturur. Genç aktif erişkinde ise yüksek enerjili yaralanmalar (motosiklet, araç dışı yaya çarpışması, spor) belirleyicidir; bu grup daha çok komplex Schatzker V-VI ve AO/OTA 33-C tipi kırıklar gösterir.

Ekonomik yük; tibia platosu ORIF olgusunun ortalama toplam maliyeti (cerrahi + implant + hospitalizasyon + rehabilitasyon + iş gücü kaybı) küçümsenemez düzeydedir; kompleks Schatzker VI olgularında yara komplikasyonu ve total diz artroplastisine dönüşüm oranı %10-30 olarak bildirilmekte ve uzun dönem maliyeti artırmaktadır. 2026 pratiğinde ‘bundled payment’ modelleri ve entegre rehabilitasyon protokolleri hasta memnuniyetini ve maliyet-etkinliği artırmıştır.

Belirtiler ve Muayene

Diz kırığının klasik klinik triadı; ani şiddetli diz ağrısı, hızla gelişen hemartroz ve yük vermede tam yetersizliktir. Hemartroz ponksiyonunda yağ globülleri (lipohemartroz) intraartiküler kırık için patognomoniktir ve seçilmiş olgularda tanısal-terapötik olarak yararlıdır. Palpasyonla distal femur kondilleri, tibia platosu, patella ve tibial tüberkül üzerinde noktasal hassasiyet vardır; kapiler geri dolum ve cilt bütünlüğü değerlendirilir.

Distal femur kırıklarında ‘nabız kayıp’ triadı (soğuk-solgun, nabızsız, motor-duyu bozukluğu olan bacak) popliteal arter yaralanmasını düşündürür ve acil vasküler cerrahi konsültasyonu ve CT-anjiyografi endikasyonudur. Yüksek enerjili tibia platosu kırığında peroneal sinir muayenesi (ayak-parmak dorsifleksiyonu, birinci web aralığı duyusu) ve kompartman gerginliği (özellikle anterior kompartman) mutlaka değerlendirilir. Patella kırığında ekstansör mekanizma yetmezliği (aktif diz ekstansiyonu yapılamaması, ‘straight leg raise’ negatifliği); cerrahi endikasyon açısından belirleyicidir.

Ottawa Diz Kuralları; radyografi endikasyonunu belirlemede altın klinik karar aracıdır: 55 yaş üstü, fibula başı hassasiyeti, izole patella hassasiyeti, dizi 90° fleksiyona getirememe, yaralanma anında ve acil serviste 4 adım yürüyememe kriterlerinden en az biri varsa AP-lateral-patella grafisi çekilir. Cilt bütünlüğü, ekimoz paterni, kompartman gerginliği ve varsa büller fotoğraf ile dokümante edilir. Multiligamentöz yaralanma ve gizli diz çıkığı; ‘spontan redüsübl’ olabileceği için asimetrik dizfleksiyonu ile ilgili klinik şüpheye rağmen radyografi normalse ısrarla aranmalıdır.

Görüntüleme

İlk basamak; diz AP, lateral ve patella (skyline/Merchant) grafileridir. Tibia platosu şüphesinde 10-15° kaudal eğimli AP (‘plateau view’) intraartiküler depresyonu daha iyi gösterir. Distal femur için AP ve lateral grafide femur uzunluğu boyunca radyografi çekilir; suprakondiler-interkondiler paternler ve Hoffa fragmanı için proksimal kesim iyi taranmalıdır.

BT; tibia platosu kırıklarında (üç kolon sınıflaması ve posteromedial/posterolateral fragman analizi), distal femur kırıklarında (Hoffa/koronal patern), patella kominüsyon değerlendirmesinde ve preoperatif planlamada 2026 altın standardıdır. 3D BT rekonstrüksiyonu; artiküler basamak ölçümü, ‘bone loss’ değerlendirmesi ve hasta özelinde plak ve vida trajektuar planlaması için kullanılır.

MR; ligament (ÖÇB, AÇB, kollateraller), menisküs, tendon (patella-quadriceps) yaralanmalarının eşliği, kemik ödemi (‘bone bruise’) paterni ve okült kırık şüphesinde değerlendirmede vazgeçilmezdir. Tibia platosu kırıklarında MR; %70-90 oranında menisküs yaralanması, %30-50 oranında ligament yaralanması gösterir. CT-anjiyografi; ABI 0.9’un altında ise standarttır. Ultrasonografi; kuadriseps-patellar tendon rüptürü ve hemartroz değerlendirmede yardımcıdır.

Sınıflamalar

Tibia Platosu: Schatzker ve Üç Kolon

Schatzker sınıflaması; tibia platosu kırıklarını Tip I-VI olmak üzere altı gruba ayırır (yukarıda ayrıntılı verildi). Ancak 2026 pratiğinde radyografi tabanlı Schatzker yeterli değildir; Luo üç kolon sınıflaması (medial, lateral, posterior kolon) BT üzerinden posterior fragmanların cerrahi yaklaşım planlamasında altın standarttır. AO/OTA 41 (A-B-C) sınıflaması artiküler tutulumun derecesini ölçer.

Distal Femur: AO/OTA 33

AO/OTA 33 sınıflaması; ekstraartiküler (A), parsiyel artiküler (B – Hoffa dahil) ve tam artiküler (C) olarak segmentasyonu ölçer. Alt gruplar (A1-A3, B1-B3, C1-C3) kominüsyon derecesini ve fragman sayısını yansıtır. Periprostetik distal femur kırıkları için Su/Rorabeck sınıflaması kullanılır.

Patella

Patella kırıkları anatomik paternlerine göre gruplandırılır: transvers (en sık), longitudinal (vertikal), kominüsyonlu (stellate), alt kutup avülsiyonu (özellikle jumper’s knee zemininde), üst kutup avülsiyonu ve marjinal osteokondral kırıklar. Ekstansör mekanizma bütünlüğü klinik sınıflamanın merkezindedir.

Tibial Eminentia: Meyers-McKeever

Meyers-McKeever sınıflaması; Tip I (deplasmansız), Tip II (anterior deplasman ve posterior menteşe korunmuş), Tip III (tam deplasman), Tip IV (kominüsyon veya rotasyon) olarak dört tip tanımlar. Zaricznyj Tip IV varyantını ekleyerek sınıflamayı genişletmiştir.

Acil Yaklaşım

Acil serviste diz kırığı; ATLS protokolüne göre başlar. Yüksek enerjili yaralanmada polytravma sistematik olarak taranır. Distal femur ve tibia platosu yüksek enerjili kırıklarında popliteal arter ve peroneal sinir muayenesi kritiktir. Kırığın geçici immobilizasyonu uzun bacak atel veya menteşeli breys ile sağlanır; buz uygulaması ve elevasyon ödemi azaltır. Analjezi; çok modlu yaklaşım ile NSAID (kısa süreli), asetaminofen, gerektiğinde düşük doz opioid ve rejyonel bloklar (femoral, adduktor kanal, popliteal) ile sağlanır. Yüksek enerjili tibia platosu ve distal femur kırıklarında evreli tedavi protokolü uygulanır: (1) ilk 24 saatte köprü eksternal fiksatör ile stabilizasyon, (2) 7-14 gün yumuşak doku toparlanma dönemi (‘wrinkle test’ pozitifleşince), (3) definitif ORIF.

Distal Femur Kırığı Tedavisi

Deplasmansız ve stabil distal femur kırıklarında konservatif tedavi bazı yaşlı hasta gruplarında değerlendirilebilir; ancak uzun süreli immobilizasyonun yol açtığı dekondisyon, DVT ve yatak istirahati komplikasyonları nedeniyle 2026 pratiğinde cerrahi tedavi büyük çoğunluk için standarttır.

Retrograd intramedüller çivi; ekstraartiküler (33-A) ve basit intraartiküler (C1-C2) kırıklarda etkilidir. Diz eklemi açıklığı ve interkondiler çentik gerektirir. Minimal invaziv giriş, aksiyel yüklenmede biyomekanik güç ve erken yük verme avantajları sunar. Yaşlı osteoporotik hastada tek seçenek yerine çivi + augmentasyon plağı kombinasyonu (çivi- plak) yükselen bir tercih hâline gelmiştir.

Lateral distal femur kilit plağı (LISS, DFLP, VA-LCP- DF); kominüsyonlu, kompleks intraartiküler (C2-C3) ve periprostetik kırıklarda tercih edilir. Minimal invaziv perkütan plaklama (MIPO) periosteal kan akımını korur ve biyolojik iyileşmeyi hızlandırır. Distal fiksasyonda çok yönlü kilitli vidalar; proksimalde bikortikal kortikal ya da kilitli vidalar kullanılır.

Dual plak (lateral + medial) tekniği; yüksek kominüsyonlu C tipi kırıklarda mekanik stabiliteyi belirgin artırır, medial redüksiyon kaybını ve varus kollapsını önler, kaynamama oranını (klasik tek plaklamada %5-15) düşürür. Medial yaklaşım için subvastus veya midvastus koridor tercih edilir; vasküler yapılara özen gösterilir.

Hoffa kırıkları; posterior yaklaşım veya kombine yaklaşımlarla headless kompresyon vidaları (Herbert, Acutrak) ile anteroposterior fiksasyon gerektirir. Sıklıkla lateral kondil kırığına eşlik eder ve BT ile mutlaka aranmalıdır. Anti-slide plak ile augmentasyon yüksek biyomekanik performans sağlar.

Birincil distal femur replasman protezi;yaşlı ve düşük fonksiyonel talepli hastada seçilmiş kompleks kırıklarda erken mobilizasyon ve düşük revizyon oranı ile giderek daha sık uygulanmaktadır. Periprostetik distal femur kırıklarında Su/Rorabeck Tip III (protez gevşemesi eşliğinde) revizyon TDA endikasyonudur.

Tibia Platosu Kırığı Tedavisi

Deplasmansız ve stabil kırıklar (2 mm’den az intraartiküler basamak, 5 mm’den az depresyon, 5°’den az açılanma) konservatif tedaviye uygundur: uzun bacak alçısı veya menteşeli diz breysi ile 6-8 hafta yük vermeme, ardından progresif yük verme. Cerrahi endikasyonlar; 2-3 mm’den fazla artiküler basamak, 5-10 mm’den fazla depresyon, koronal instabilite (30° fleksiyonda 10°’den fazla açılma), bikondiler kırıklar ve yüksek enerjili yaralanmadır.

Cerrahi teknikte 2026 altın standardı; artroskopi veya floroskopi eşliğinde eklem içi anatomik redüksiyon, ‘tunnel jack’ veya perkütan elevasyon ile depresyon fragmanının kaldırılması, subkondral kemik grefti (iliak krest otogreft, allogreft veya kalsiyum fosfat sentetik greft) desteği ve lateral ya da medial kilit plak ORIF’tir. Posterior kolon fragmanları için posteromedial (Lobenhoffer) veya posterolateral (Frosch) yaklaşım ile ayrı ORIF; ‘floating platform’ tekniği ile üç kolonlu kompleks kırıklarda ayrı yaklaşımlar aynı seansta uygulanabilir.

Yüksek enerjili Schatzker VI kırıklarında evreli protokol (köprü ex-fix → yumuşak doku iyileşmesi → definitif dual plak ORIF) yara komplikasyonlarını klinik olarak anlamlı azaltır. Yaşlı osteoporotik hastada; kilit plak + kemik çimentosu augmentasyonu, ‘jail screw’ tekniği ve seçilmiş kompleks intraartiküler kırıklarda primer diz protezi son yıllarda giderek artan bir seçenektir – özellikle önceden gonartrozlu hastada gerçekçi bir tedavi opsiyonudur.

Patella Kırığı Tedavisi

Ekstansör mekanizma bütünlüğü kritik göstergedir: aktif diz ekstansiyonu mümkün ve 3 mm’den az deplasman/2 mm’den az artiküler basamak varsa konservatif tedavi (silindir alçı veya sabit menteşeli breys ile 4-6 hafta) uygulanır. Cerrahi endikasyonlar: ekstansör mekanizma yetmezliği, 3 mm’den fazla deplasman, 2 mm’den fazla artiküler basamak, açık kırık, kominüsyonlu kırık.

Klasik teknik; K-teli + gergi bandı (modifiye AO tension band). Ancak 2026 pratiğinde; (a) kanüle vidalar içinden geçirilen FiberWire/FiberTape ile ‘all-suture tension band’ daha az donanım rahatsızlığı ve daha güçlü mekanik profil sunar; (b) öngerilim uygulanmış anterior kilit plak osteoporotik kemikte ve kominüsyonlu paternde belirgin üstünlük gösterir. Kominüsyonlu kırıklarda seperate mini- fragman vidaları + sirkumferansiyel serklaj tel; alt kutup avülsiyonunda transosseöz sütür veya suture anchor ile onarım tercih edilir. Parsiyel patellektomi (rekonstrüksiyona uygun olmayan kutup fragmanlarında) ekstansör mekanizmayı retinaküler onarım ile korur; tam patellektomi son çaredir ve ekstansör kuvvetini %30-50 azaltır.

Tibial Eminentia Kırığı Tedavisi

Meyers-McKeever Tip I ve seçilmiş Tip II kırıklar; ekstansiyonda uzun bacak alçısı ile 4-6 hafta konservatif tedavi edilir. Tip III, rezidüel deplase Tip II ve tüm Tip IV kırıklar cerrahi tedavi gerektirir. 2026 pratiğinde altın standart; artroskopik olarak intermeniskal ligament veya menisküs önü blokajını serbestleştirdikten sonra transosseöz FiberWire/ FiberTape sütür veya suture anchor ile ‘pull-out’ fiksasyondur. Çocukta transfizeal tünellerden kaçınmak amacıyla ‘all-epifizeal’ teknikler tercih edilir. Kırık geç dönemde konsolide olsa bile ÖÇB laksisitesi kalabilir; fonksiyonel sonuç için erken cerrahi ve anatomik redüksiyon kritiktir. Postoperatif ekstansiyon breysi ile 4-6 hafta ROM kısıtlaması, 8-12 haftada spora dönüş için ÖÇB rehabilitasyon protokolü uygulanır.

Çocukta Diz Kırığı

Distal femur büyüme plağı kırıkları (SH Tip I-V); nadirdir ancak büyüme plağı konturunun bombeli olması nedeniyle prematür fizeal kapanma ve angüler deformite riski %30-50’dir. Anatomik redüksiyon ve transfizeal fiksasyondan kaçınan minimal invaziv teknikler (yumuşak K-teli, kanüle vida) tercih edilir. Proksimal tibia epifiz yaralanmaları; ‘bumper injury’ paterninde popliteal arter yaralanmasına eşlik edebileceği için özel dikkat gerektirir.

Tibial tüberkül avülsiyon kırıkları (Ogden Tip I-V); adölesanda basketbol-voleybol gibi patlayıcı ekstansiyon aktiviteleri sırasında Osgood-Schlatter zemininde görülür. Tip III ve intraartiküler uzanımlı kırıklar cerrahi tedavi gerektirir; erken kompartman sendromu farkındalığı kritiktir. Patella sleeve avülsiyonu; osifikasyonun geç olması nedeniyle radyografik ‘patella alta’ ve palpabl gap ile şüphelenilir, ultrason/MR ile doğrulanır ve cerrahi onarım standarttır. Tibial eminentia kırıkları çocukta erişkine göre çok daha sıktır (yukarıda ayrıntılı ele alındı).

Osteoporotik Yaşlı Hastada Tedavi Algoritması

65 yaş üstü, özellikle postmenopozal kadın hastada osteoporotik zemin sıklıkla eşlik eder. DEXA taraması, D vitamini/kalsiyum yerine koyma, bifosfonat/denosumab/romosozumab tedavisi ve düşme önleme programı sekonder kırığı önlemede standarttır. Cerrahi karar; hasta biyolojik yaşı, komorbidite yükü (Charlson skoru, ASA skoru), kırık öncesi fonksiyonel durum ve kognitif rezerve göre bireyselleştirilir.

Distal femur kırıklarında; kilit plak + kemik çimentosu augmentasyonu ve dual plak tekniği fiksasyon başarısızlığını azaltır; kompleks C tipi kırıklarda birincil distal femur replasman protezi seçilmiş yaşlı hastada erken mobilizasyon ve düşük revizyon oranı ile giderek yaygınlaşmaktadır. Tibia platosu kırıklarında ‘jail screw’ tekniği, kalsiyum fosfat sentetik greft ve seçilmiş kompleks olgularda primer diz protezi bir tedavi opsiyonudur. Patella kırıklarında öngerilim uygulanmış anterior kilit plak; klasik tension bandı geride bırakır. Erken mobilizasyon; dekondisyon, DVT ve pulmoner komplikasyonları önlemek için kritiktir.

Açık Kırık Yönetimi

Açık diz kırıkları; yüksek enerjili yaralanma göstergesidir ve yönetim ilkeleri diğer uzun kemik açık kırıkları ile aynıdır: (1) 1 saat içinde IV antibiyotik (Gustilo Tip I-II sefazolin, Tip III sefazolin + aminoglikozid ± metronidazol), (2) tetanoz profilaksisi, (3) acil serviste steril kapama ve fotoğraf dokümantasyonu, (4) 6 saat içinde ameliyathanede agresif debridman ve irrigasyon (‘low-pressure’), (5) fraktürün geçici veya definitif stabilizasyonu (yaygın olarak köprü eksternal fiksatör), (6) yumuşak doku örtümü (primer kapama, VAC, serbest flep). Gustilo-Anderson sınıflaması; yumuşak doku hasar derecesine göre üç ana grup (Tip I, II, III A/B/C) içerir ve prognozu belirler.

Kompartman sendromu; tibia platosu Schatzker V-VI ve yüksek enerjili proksimal tibia kırıklarında en sık görülür. Klinik ‘5P’ ve intrakompartmental basınç ölçümü ile tanı konur; 6 saat içinde çift insizyonlu dört kompartman fasiyotomisi standarttır. Popliteal arter yaralanması; ABI 0.9’un altında CT-anjiyografi ile taranır; hard sign varlığında doğrudan ameliyathaneye alınır ve vasküler cerrahi ile ortopedi eşzamanlı çalışır.

Komplikasyonlar

Yara ayrılması ve enfeksiyon (%3-10, kompleks tibia platosu ve açık kırıkta belirgin artar); derin enfeksiyon (%1-3); mal-uniyon ve non-uniyon (distal femur %5-15, tibia platosu %2-10); post-travmatik gonartroz (Schatzker VI’da %30-60, bikondiler C tipi distal femurde %20-40); kompartman sendromu; popliteal arter yaralanması; peroneal sinir palsi ve foot- drop; kompleks bölgesel ağrı sendromu (KRAS); adeziv kapsülit ve ROM kaybı; DVT ve pulmoner emboli; heterotopik ossifikasyon; patellofemoral ağrı ve sertlik; donanım rahatsızlığı ve donanım çıkarma gerekliliği sayılabilir. Post-travmatik gonartrozda seçilmiş olguda geç dönem total diz artroplastisi fonksiyonel dönüşü sağlar; ancak primer TDA’ya göre daha yüksek revizyon ve komplikasyon oranı bildirilir.

Rehabilitasyon

Rehabilitasyon; kırık paternine, fiksasyon tipine ve doku kalitesine göre bireyselleştirilir. Genel şema; erken pasif ve aktif asistli ROM (0-6 hafta), progresif kısmi yük verme (6-12 hafta), tam yük verme ve güçlendirme (12+ hafta), propriyosepsiyon-denge-güçlendirme (16+ hafta), aktivite ve spora fonksiyonel dönüş (4-9 ay). CPM (kontinüe pasif hareket) makinesi seçilmiş olgularda ROM restorasyonuna katkı sağlar. Kuadriseps aktivasyonu ilk günden itibaren başlatılır; propriyoseptif Bosu topu, tek ayak denge, Y-balance ve fonksiyonel sıçrama testleri geç fazda kullanılır.

Fonksiyonel değerlendirme skorları; KOOS, IKDC, Lysholm, Tegner ve WOMAC uygulanır. Sporcuda ‘return to play’ kriterleri; ağrısız tam ROM, kuadriseps ve hamstring karşıya göre %90+ izokinetik güç, propriyoseptif ve nöromusküler kontrol testleri ile belirlenir. 2026 pratiğinde giyilebilir IMU sensörler; postoperatif yük verme uyumu ve ROM restorasyonunu gerçek zamanlı izler.

Yapay Zeka ve 2026 Klinik Pratiği

Yapay zeka; diz radyografilerinde okült tibia platosu ve patella kırıklarının tespitinde %93-96 duyarlılık sunar. Otomatik Schatzker, üç kolon ve AO/OTA sınıflaması; distal femur AO/OTA 33 segmentasyonu ve Hoffa/koronal patern tespiti; patella kominüsyon analizi ve ekstansör mekanizma sürveyansı; tibial eminentia Meyers-McKeever sınıflaması BT/MR üzerinden otomatik sağlanır. Popliteal arter yaralanma risk skorlaması, kompartman sendromu erken uyarı ve DVT/VTE risk hesaplaması klinik karar destek modelleri olarak entegre edilmiştir.

3D baskılı hasta özelinde vida-yönlendirici kılavuzlar, kilit plak yerleşim jigleri, kalsiyum fosfat şablonları ve dual plak preoperatif planlama; robotik navigasyon destekli kompleks tibia platosu ORIF ve distal femur replasmanı; giyilebilir sensörler ile postoperatif yük verme uyumu ve ROM takibi 2026 pratiğinde rutine girmiştir. Kaynamama erken uyarı sistemleri (radyografik ve klinik veri füzyonu) 3-6 ayda dikkat çekici doğruluk sunmaktadır.

Yapay zeka; ortopedi ve travmatoloji uzmanının yerine geçmeyen bir karar destek katmanıdır. Klinik yargı, hasta-doktor iletişimi ve etik değerler her zaman önceliklidir. Türkiye’de 2026 pratiğinde ‘AI-augmented’ ortopedi merkezleri; algoritma doğruluğunun düzenli lokal validasyonu, veri yönetiminde KVKK uyumu ve şeffaf hasta bilgilendirmesi ile ilerlemektedir.

Sık Sorulan Sorular

• Diz kırığı nedir?

  Diz kırığı; diz eklemini oluşturan ve stabilize eden kemik yapılarda meydana gelen kırıkları ifade eden geniş bir başlıktır ve dört ana grubu içerir: (1) distal femur kırıkları (suprakondiler, interkondiler ve unikondiler – Hoffa dahil), (2) proksimal tibia (tibia platosu) kırıkları (medial, lateral, bikondiler ve posteromedial-posterolateral kolon yaralanmaları), (3) patella (diz kapağı) kırıkları (transvers, longitudinal, kominüsyonlu, alt/üst kutup) ve (4) tibial eminentia (interkondiler tuberkül) kırıkları. Ayrıca proksimal fibula kırıkları izole ya da Segond avülsiyon paterninde diz stabilitesi açısından önemlidir. Distal femur kırıkları erişkin kırıklarının %0.4-0.6’sını; tibia platosu kırıkları %1-2’sini; patella kırıkları %1’ini oluşturur. Diz; günlük hayatın en yüklü eklemidir – yürüyüşte 3-4 kat, koşuda 6-8 kat, merdiven inişte 8 kat vücut ağırlığı taşır. Anatomik olarak birkaç milimetrelik eklem içi basamaklanma bile temas basıncını %20-40 artırarak erken post-travmatik gonartroza yol açar; bu nedenle 2026 pratiğinde anatomik redüksiyon, stabil fiksasyon ve erken kontrollü hareket üçlüsü tedavinin çekirdeğidir.

• Diz kırığı belirtileri nelerdir?

  Klasik klinik triad; ani şiddetli diz ağrısı, hızla gelişen hemartroz ve yük vermede tam yetersizliktir. Hemartroz; eklem içi kırık, ön çapraz bağ yırtığı veya periferik menisküs yırtığında dakikalar-saatler içinde belirginleşir; ponksiyonda yağ globülleri (lipohemartroz) intraartiküler kırık için patognomoniktir. Palpasyonla distal femur kondilleri, tibia platosu, patella ve tibial tüberkül üzerinde noktasal hassasiyet vardır; kapiler geri dolum ve cilt bütünlüğü değerlendirilir. Distal femur kırıklarında ‘nabız kayıp’ triadı (soğuk-solgun, nabızsız, motor-duyu bozukluğu olan bacak) popliteal arter yaralanmasını düşündürür ve acil vasküler cerrahi konsültasyonu gerektirir. Yüksek enerjili tibia platosu kırığında peroneal sinir muayenesi (ayak-parmak dorsifleksiyonu, birinci web aralığı duyusu) ve kompartman gerginliği (özellikle anterior kompartman) mutlaka değerlendirilir. Patella kırığında ekstansör mekanizma yetmezliği (aktif diz ekstansiyonu yapılamaması, ‘straight leg raise’ negatifliği); cerrahi endikasyon açısından belirleyicidir.

• Diz kırığında hangi görüntüleme yöntemleri kullanılır?

  İlk basamak; diz AP, lateral ve patella (skyline/Merchant) grafileridir; tibia platosu şüphesinde 10-15° kaudal eğimli AP (plato grafisi) intraartiküler depresyonu daha iyi gösterir. Ottawa Diz Kuralları; radyografi endikasyonunu belirlemede altın klinik karar aracıdır (55 yaş üstü, fibula başı hassasiyeti, izole patella hassasiyeti, dizi 90° fleksiyona getirememe, acil serviste ve yaralanma anında 4 adım yürüyememe). Bilgisayarlı tomografi (BT); tibia platosu kırıklarında (Schatzker sınıflaması ötesinde üç kolon sınıflaması ve posteromedial/posterolateral fragman analizi), distal femur kırıklarında (Hoffa/koronal patern), patella kominüsyon değerlendirmesinde ve preoperatif planlamada 2026 altın standardıdır; 3D BT rekonstrüksiyonu rutin kullanılır. MR; ligament (ÖÇB, AÇB, kollateraller), menisküs, tendon (patella-quadriceps) yaralanmalarının eşliği, kemik ödemi (‘bone bruise’) paterni ve okült kırık şüphesinde değerlendirmede vazgeçilmezdir. CT-anjiyografi; distal femur kırıklarında ve yüksek enerjili çıkığa eşlik eden tibia platosu kırıklarında popliteal arter yaralanması şüphesinde standarttır. Ultrasonografi; kuadriseps-patellar tendon rüptürü ve efüzyon değerlendirmesinde yardımcıdır.

• Tibia platosu kırığında Schatzker sınıflaması nedir?

  Schatzker sınıflaması; tibia platosu kırıklarını altı tipe ayıran radyografi tabanlı klasik sistemdir: Tip I (lateral plato saf split – genç, sağlam kemikte), Tip II (lateral plato split-depresyon – en sık), Tip III (lateral plato saf santral depresyon – osteoporotik zeminde), Tip IV (medial plato kırığı – yüksek enerjili, sıklıkla diz çıkığı ile birlikte), Tip V (bikondiler split – hem medial hem lateral, metafizeal devamlılık korunur), Tip VI (bikondiler + metafizeal-diafizeal ayrılma – en ciddi). 2026 pratiğinde radyografi tabanlı Schatzker yeterli değildir; Luo ve arkadaşları tarafından tanımlanan ‘üç kolon sınıflaması’ (medial, lateral, posterior kolon) BT üzerinden posterior kolon fragmanlarını tespit ederek cerrahi yaklaşım kararını (posterior yaklaşımın gerekliliği) belirler. Ayrıca AO/OTA 41 (A-B-C) sınıflaması artiküler tutulumun derecesini ve kominüsyonu ölçer. Modern yapay zeka sistemleri her üç sınıflamayı BT üzerinden otomatik olarak üretebilmektedir.

• Tibia platosu kırığı ameliyat gerektirir mi?

  Deplasmansız (2 mm’den az intraartiküler basamak, 5 mm’den az depresyon, koronal-sagittal aksta 5°’den az açılanma) ve stabil kırıklar konservatif tedaviye uygundur: uzun bacak alçısı veya menteşeli diz breysi ile 6-8 hafta yük vermeme, ardından progresif yük verme. Ancak deplase eklem içi kırıklarda (özellikle 3 mm’den fazla artiküler basamak veya 5-10 mm’den fazla depresyon), koronal instabilitede (30° fleksiyonda 10°’den fazla açılma) ve bikondiler kırıklarda cerrahi tedavi standarttır. 2026 pratiğinde altın standart; artroskopi veya floroskopi eşliğinde eklem içi anatomik redüksiyon, subkondral kemik grefti (otogreft, allogreft veya kalsiyum fosfat sentetik greft) desteği ile lateral ya da medial kilit plak ORIF ve gerekirse posterior kolon fragmanları için ayrı posteromedial/posterolateral yaklaşımdır. Yüksek enerjili Schatzker VI kırıklarında evreli protokol (köprü ex-fix → yumuşak doku iyileşmesi → definitif dual plak ORIF) yara komplikasyonlarını azaltır. Yaşlı osteoporotik hastada; kilit plak + kemik çimentosu augmentasyonu, ‘jail screw’ tekniği ve seçilmiş kompleks intraartiküler kırıklarda primer diz protezi son yıllarda giderek artan bir seçenektir.

• Distal femur kırığı nasıl tedavi edilir?

  Distal femur kırıkları; AO/OTA 33 sınıflaması ile ekstraartiküler (A), parsiyel artiküler (B – Hoffa dahil) ve tam artiküler (C) olarak gruplandırılır. Deplase kırıklarda cerrahi standarttır; iki temel implant seçeneği vardır: (1) retrograd intramedüller çivi – ekstraartiküler ve basit intraartiküler (33-A ve C1-C2) kırıklarda etkilidir, minimal invaziv yaklaşım avantajı sunar; (2) lateral distal femur kilit plağı (LISS, DFLP, VA-LCP-DF) – kominüsyonlu, kompleks intraartiküler (C2-C3) ve periprostetik kırıklarda tercih edilir. 2026 pratiğinde ‘dual plak’ (lateral + medial) tekniği; yüksek kominüsyonlu C tipi kırıklarda mekanik stabiliteyi belirgin artırır, medial redüksiyon kaybını ve varus kollapsını önler, kaynamama oranını düşürür. Hoffa (koronal düzlem) kırıkları; posterior yaklaşım veya kombine yaklaşımlarla headless kompresyon vidaları (Herbert, Acutrak) ile anteroposterior fiksasyon gerektirir; sıklıkla lateral kondil kırığına eşlik eder ve BT ile mutlaka aranmalıdır. Yaşlı ve düşük fonksiyonel talepli hastada seçilmiş kompleks kırıklarda birincil distal femur replasman protezi giderek daha sık uygulanmaktadır. Periprostetik distal femur kırıkları Su/Rorabeck sınıflaması ile değerlendirilir ve Tip III (protez gevşemesi eşliğinde) revizyon TDA endikasyonudur.

• Patella (diz kapağı) kırığı nasıl tedavi edilir?

  Patella kırıkları; transvers, longitudinal (vertikal), kominüsyonlu (‘stellate’), alt kutup avülsiyonu ve üst kutup avülsiyonu paternlerinde görülür. Ekstansör mekanizma bütünlüğü kritik göstergedir: aktif diz ekstansiyonu (‘straight leg raise’) mümkün ve 3 mm’den az deplasman/2 mm’den az artiküler basamak varsa konservatif tedavi (silindir alçı veya sabit menteşeli breys ile 4-6 hafta) uygulanır. Cerrahi endikasyonlar: ekstansör mekanizma yetmezliği, 3 mm’den fazla deplasman, 2 mm’den fazla artiküler basamak, açık kırık, kominüsyonlu kırık. Klasik teknik; K-teli + gergi bandı (tension band wiring, Modified AO); ancak 2026 pratiğinde kanüle vidalar içinden geçirilen FiberWire/FiberTape ile ‘all-suture tension band’ ve öngerilim uygulanmış anterior kilit plak teknikleri daha üstün biyomekanik profil sunar ve donanım rahatsızlığını azaltır. Kominüsyonlu kırıklarda seperate mini-fragman vidaları + sirkumferansiyel serklaj tel; alt kutup avülsiyonunda transosseöz sütür veya suture anchor ile onarım tercih edilir. Parsiyel patellektomi (rekonstrüksiyona uygun olmayan kutup fragmanlarında) ve tam patellektomi (son çare) ekstansör kuvvetini %30-50 azaltır ve seçilmiş olgularda uygulanır.

• Tibial eminentia (interkondiler tuberkül) kırığı nedir?

  Tibial eminentia kırığı; ön çapraz bağın (ÖÇB) tibial insersiyonundaki avülsiyon kırığıdır ve klinik olarak ‘kemik ÖÇB yırtığı’ olarak değerlendirilir. En sık 8-14 yaş arası çocuk ve adölesanlarda görülür; erişkinde ligament içi ÖÇB yırtığına dönüşür. Meyers-McKeever sınıflaması dört tipe ayırır: Tip I (deplasmansız), Tip II (anterior deplasman, posterior menteşe korunmuş), Tip III (tam deplasman, hiçbir kortikal temas yok), Tip IV (kominüsyon veya rotasyon). Tip I ve seçilmiş Tip II kırıklar; ekstansiyonda uzun bacak alçısı ile 4-6 hafta konservatif tedavi edilir. Tip III ve rezidüel deplase Tip II ile tüm Tip IV kırıklar cerrahi tedavi gerektirir. 2026 pratiğinde altın standart; artroskopik olarak intermeniskal ligament veya menisküs önü blokajını serbestleştirdikten sonra transosseöz FiberWire/FiberTape sütür veya suture anchor ile ‘pull-out’ fiksasyondur; çocukta büyüme plağını korumak esastır. Kırık geç dönemde konsolide olsa bile ÖÇB laksisitesi kalabilir; fonksiyonel sonuç için erken cerrahi ve anatomik redüksiyon kritiktir.

• Diz kırığı ile birlikte popliteal arter ve peroneal sinir yaralanması nasıl yönetilir?

  Popliteal arter; distal femur ve proksimal tibianın posteriorunda popliteal fossada seyreder ve adduktor hiatustan soleal arka geçişine kadar rölatif tespitli olduğu için diz çıkığı ve yüksek enerjili distal femur/proksimal tibia kırıklarında yaralanma riski taşır. Diz çıkığında popliteal arter yaralanma oranı klasik olarak %10-30 bildirilmiştir; multiligamentöz yaralanmada mutlaka değerlendirilir. Klinik: dorsalis pedis ve tibialis posterior nabızlarının palpasyonu, kapiler geri dolum, ayak sıcaklık-renk, ayak-bilek indeksi (ABI). ABI 0.9’un altında CT-anjiyografi standarttır; ‘hard sign’ varlığında (aktif kanama, nabızsızlık, genişleyen hematom, palpe edilebilir üfürüm) doğrudan operasyona alınır. Peroneal sinir; fibula başı çevresinde subkütan seyri nedeniyle en sık yaralanan sinirdir; medial tibia platosu Schatzker IV kırıklarında ve fibula başı kırıklarında %10-30 nöropraksi/aksonotmez riski vardır. Peroneal sinir palsili hastada AFO (ayak-bilek ortezi) ile foot-drop yönetilir; 3-6 ayda spontan iyileşme %60-70 oranında beklenir; iyileşme yoksa sinir cerrahisi (nöroliz, greft, tibialis posterior tendon transferi) düşünülür.

• Diz kırıklarında kompartman sendromu nasıl önlenir?

  Kompartman sendromu; tibia platosu Schatzker V-VI ve yüksek enerjili proksimal tibia kırıklarında en sık, distal femur ve patella kırıklarında ise nadir görülen bir cerrahi acildir. Klinik tanı ‘5P’ ile yapılır: ağrı (özellikle pasif germe ile orantısız), parestezi, parezi, nabızsızlık (geç bulgu) ve solgunluk; bilinç kapalı ya da bloklu hastada intrakompartmental basınç ölçümü (30 mmHg’nin üzerinde veya diyastolik basınçtan 20-30 mmHg daha az delta P) standarttır. Anterior kompartman ödemi ve derin peroneal sinir semptomları en sık ilk bulgudur. Erken tanı ve 6 saat içinde çift insizyonlu (medial ve lateral) dört kompartman fasiyotomisi; Volkmann kontraktürünü, kalıcı sinir hasarını ve amputasyon riskini önler. Fasiyotomi yaraları primer kapama, geciktirilmiş primer kapama, split-thickness deri grefti veya negatif basınçlı yara terapisi (NPWT) ile yönetilir. Yüksek riskli hastada (Schatzker VI, açık kırık, uzun süreli distraksiyon ex-fix) profilaktik fasiyotomi bazı merkezlerde uygulanmaktadır.

• Çocukta diz kırığı nasıl tedavi edilir?

  Çocukta diz kırıkları; büyüme plakları henüz açık olduğu için erişkine göre farklı bir spektrum gösterir. Distal femur büyüme plağı kırıkları (SH Tip I-V) nadirdir ancak büyüme plağının konturunun bombeli olması nedeniyle prematür fizeal kapanma ve angüler deformite riski %30-50’dir; anatomik redüksiyon ve gerekirse transfizeal fiksasyondan kaçınan minimal invaziv teknikler (yumuşak K-teli, kanüle vida) tercih edilir. Proksimal tibia epifiz yaralanmaları; ‘bumper injury’ paterninde popliteal arter yaralanmasına eşlik edebileceği için özel dikkat gerektirir. Tibial tüberkül avülsiyon kırıkları; adölesanda basketbol-voleybol gibi patlayıcı ekstansiyon aktiviteleri sırasında Osgood-Schlatter zemininde görülür ve Ogden sınıflaması ile değerlendirilir. Tip III ve intraartiküler uzanımlı kırıklar cerrahi tedavi gerektirir. Tibial eminentia kırıkları çocukta erişkine göre çok daha sıktır (yukarıda ele alındı). Patella; osifikasyonun geç olması nedeniyle sleeve avülsiyon paterni tipiktir – radyografik ‘patella alta’ ve palpabl gap ile şüphelenilir, ultrason/MR ile doğrulanır ve cerrahi onarım standarttır.

• Osteoporotik yaşlı hastada diz kırığı tedavisi nasıl planlanır?

  65 yaş üstü, özellikle postmenopozal kadın hastada osteoporotik zemin sıklıkla eşlik eder. DEXA taraması, D vitamini/kalsiyum yerine koyma, bifosfonat/denosumab/romosozumab tedavisi ve düşme önleme programı sekonder kırığı önlemede standarttır. Cerrahi karar; hasta biyolojik yaşı, komorbidite yükü (Charlson skoru, ASA skoru), kırık öncesi fonksiyonel durum ve kognitif rezerve göre bireyselleştirilir. Distal femur kırıklarında; kilit plak + kemik çimentosu augmentasyonu ve dual plak tekniği fiksasyon başarısızlığını azaltır; kompleks C tipi kırıklarda birincil distal femur replasman protezi seçilmiş yaşlı hastada erken mobilizasyon ve düşük revizyon oranı ile giderek yaygınlaşmaktadır. Tibia platosu kırıklarında; ‘jail screw’ tekniği, kalsiyum fosfat sentetik greft ve seçilmiş kompleks olgularda primer diz protezi (özellikle önceden gonartrozlu hastada) 2026 pratiğinde bir tedavi opsiyonudur. Patella kırıklarında; öngerilim uygulanmış anterior kilit plak osteoporotik kemikte klasik tension bandı belirgin geride bırakır. Erken mobilizasyon; dekondisyon, DVT ve pulmoner komplikasyonları önlemek için kritiktir.

• Diz kırığı ne kadar sürede kaynar ve iyileşme süreci nasıl?

  Erişkinde konservatif tedavi edilen deplasmansız tibia platosu kırığı 8-12 haftada radyolojik kaynama, 4-6 ayda tam yük ve tam fonksiyonel dönüş gösterir. ORIF sonrası tibia platosu kırığında; kısmi yük verme 6-8 haftada başlar, tam yük verme 10-12 haftada, aktif spora dönüş 6-9 aya uzayabilir. Distal femur ORIF sonrası kaynama 12-16 hafta, tam yük 3-4 ayda, tam fonksiyonel dönüş 6-9 ayda beklenir; dual plak tekniği erken yük vermeye izin veren biyomekanik güç sağlar. Patella kırığında; ORIF sonrası pasif ROM hemen başlar; kısmi yük ve aktif ekstansiyon 6. haftada, tam yük ve güçlendirme 8-12. haftada gerçekleşir. Tibial eminentia kırığında; artroskopik fiksasyon sonrası ekstansiyonda breys ile 4-6 hafta ROM kısıtlaması, 8-12 haftada spora dönüş için ÖÇB rehabilitasyon protokolü uygulanır. Kaynamayı geciktiren faktörler; sigara (nikotin kırık iyileşmesini %40 geciktirir), diyabet, D vitamini eksikliği, uzun süreli yüksek doz NSAID, steroid, malnütrisyon, enfeksiyon ve mekanik instabilitedir. Rehabilitasyon; erken pasif ve aktif asistli ROM (0-6 hafta), progresif yük verme (6-12 hafta), propriyosepsiyon-denge-güçlendirme (12+ hafta) fazlarında ilerler.

• Yapay zeka diz kırığı tedavisinde nasıl kullanılıyor?

  2026 pratiğinde yapay zeka; diz radyografilerinde okült tibia platosu ve patella kırıklarının tespitinde %93-96 duyarlılık sunar. Otomatik Schatzker, üç kolon ve AO/OTA sınıflaması; distal femur AO/OTA 33 segmentasyonu ve Hoffa/koronal patern tespiti; patella kominüsyon analizi ve ekstansör mekanizma sürveyansı; tibial eminentia Meyers-McKeever sınıflaması BT/MR üzerinden otomatik sağlanır. Popliteal arter yaralanma risk skorlaması, kompartman sendromu erken uyarı ve DVT/VTE risk hesaplaması klinik karar destek modelleri olarak entegre edilmiştir. 3D baskılı hasta özelinde vida-yönlendirici kılavuzlar, kilit plak yerleşim jigleri, kalsiyum fosfat şablonları ve dual plak preoperatif planlama; robotik navigasyon destekli kompleks tibia platosu ORIF ve distal femur replasmanı; giyilebilir sensörler ile postoperatif yük verme uyumu ve ROM takibi 2026 pratiğinde rutine girmiştir. Kaynamama erken uyarı sistemleri (radyografik ve klinik veri füzyonu) 3-6 ayda dikkat çekici doğruluk sunmaktadır. Yapay zeka; ortopedi ve travmatoloji uzmanının yerine geçmeyen bir karar destek katmanıdır. Klinik yargı, hasta-doktor iletişimi ve etik değerler her zaman önceliklidir.