Ortopedik Check-Up: Kas-İskelet Sağlığı Tarama Paketi ve 2026 Klinik Rehberi

Ortopedik Check-Up Nedir?

Ortopedik check-up; kas-iskelet sistemi sağlığının, aktif bir şikayet olmasa bile, düzenli aralıklarla sistematik şekilde taranmasıdır. Amaç; osteoporoz, sarkopeni, dejeneratif eklem hastalığı, postür bozukluğu ve düşme riski gibi sinsi ilerleyen patolojileri erken evrede saptamak; yaşam kalitesini, bağımsızlığı ve fonksiyonel kapasiteyi uzun vadede korumaktır. 2026 klinik pratiğinde ortopedik check-up; klasik fizik muayenenin yanı sıra biyomekanik analiz, giyilebilir sensör verileri ve yapay zeka destekli görüntü okumalarıyla zenginleşmiştir.

Kardiyoloji, dahiliye veya genel sağlık check-up'larının aksine ortopedik check-up; "kaç yaşında olursanız olun bir gün ihtiyaç duyacağınız" tek sağlık taramasıdır. Çünkü düşme kaynaklı kalça kırığı, osteoporotik omurga kırığı ve sarkopeniye bağlı fonksiyon kaybı; erişkin bireyin ilerleyen yaşlarda bağımsızlığını en çok tehdit eden üç ortopedik başlıktır.

Ortopedi Tedavisi editoryal ekibi olarak vurgularız ki; ortopedik check-up bir "bir kerelik test" değil, düzenli aralıklarla tekrarlanması gereken bir yaşam boyu izlem sürecidir. Bu içerik hasta ve yakınlarının bilgilenmesi amacıyla hazırlanmıştır; kişisel karar mutlaka hekimle birlikte alınmalıdır.

Amaç ve Kapsam

Ortopedik check-up'ın beş temel amacı vardır:

1. Sinsi patolojileri erken saptamak:Osteoporoz, sarkopeni, erken kıkırdak dejenerasyonu, disk dejenerasyonu, postür bozukluğu gibi şikayet üretmeden yıllarca ilerleyebilen sorunları saptamak.
2. Kırık ve düşme riskini öngörmek: FRAX, Timed Up and Go, tek ayak üstünde durma, el kavrama gücü gibi objektif metriklerle risk skoru üretmek.
3. Bireysel egzersiz reçetesi çıkarmak:Kişiye özel yükleme, direnç, esneklik, denge ve proprioseptif çalışma planı sunmak.
4. Beslenme ve suplement önerileri yapmak:Kalsiyum, D vitamini, protein alımı gibi kemik-kas sağlığını destekleyen alanlarda kanıta dayalı öneri vermek.
5. Uzun vadeli izlem planı kurmak:Bulgulara göre 6-12-24 aylık aralıklarla takip planı oluşturmak.

Kimlere Önerilir?

Ortopedik check-up; her yetişkinin faydalanabileceği koruyucu bir taramadır. Özellikle önerilen gruplar:

• 50 yaş üstü tüm erişkinler
• Menopoz sonrası kadınlar (özellikle erken menopoz)
• Osteoporoz veya kırık aile öyküsü olanlar
• 3 aydan uzun süreli kortikosteroid kullananlar
• Vücut kitle indeksi < 19 kg/m² olan bireyler
• Uzun süreli sigara ve alkol kullananlar
• Endokrin hastalık öyküsü (hipertiroidi, hiperparatiroidi, diyabet)
• Kronik ağrı şikayeti olan bireyler
• Ofiste 8+ saat çalışanlar (postür ve boyun-bel sağlığı)
• Ağır fiziksel iş yapanlar (inşaat, sağlık, servis)
• Düzenli spor yapan bireyler (overuse taraması)
• Sedanter bireylerin yeni bir spor programına başlaması öncesi
• Adolesan sporcular (özellikle erken uzmanlaşma)
• Önceden kırık geçirmiş her yaştaki bireyler

Ne Sıklıkla Yapılmalı?

Yaş, cinsiyet, risk faktörleri ve önceki bulgulara göre bireyselleştirilmelidir. Genel kılavuz:

• 18-35 yaş, düşük risk: 3-5 yılda bir
• 35-50 yaş: 2-3 yılda bir
• 50-65 yaş: 1-2 yılda bir
• 65 yaş üstü: Yılda bir
• Osteoporoz tanılı bireyler: DEXA 1-2 yılda bir; klinik değerlendirme yıllık
• Sporcular: Sezon öncesi (yıllık)
• Sedanterden aktife geçiş: Başlangıçta ve 6 ay sonra

Check-Up Süreci Nasıl İlerler?

1. Ön Randevu ve Sorgulama

Randevu öncesi online veya klinik ortamında kapsamlı bir sağlık öyküsü formu doldurulur. Aile öyküsü, kırık öyküsü, ilaç ve suplement kullanımı, egzersiz alışkanlıkları, beslenme paterni, sigara-alkol, düşme öyküsü, kronik ağrı ve mesleki yükleme bilgileri toplanır. FRAX skoru için gereken tüm veri bu aşamada elde edilir.

2. Klinik Değerlendirme

Anamnezin gözden geçirilmesi ve boy-kilo-VKİ ölçümü ile başlar. Boy kaybı (yaşam boyu > 3 cm) osteoporotik omurga kırığı için önemli bir ipucudur. Kan basıncı, nabız, oksijen satürasyonu da kaydedilir.

3. Fizik Muayene ve Fonksiyonel Testler

GALS taraması, postür değerlendirmesi, yürüyüş analizi, ROM ve kas gücü ölçümü, denge ve düşme risk testleri yapılır. Sonuçlar objektif skorlarla belgelenir.

4. Görüntüleme ve Laboratuvar

DEXA, gerektiğinde röntgen ve ultrasonografi ile seçili kan tahlilleri (D vitamini, kalsiyum, TSH, parathormon, tam kan sayımı, CRP, alkalen fosfataz) yapılır.

5. Rapor ve Kişisel Plan

Tüm veriler bir arada değerlendirilerek yazılı kişisel rapor, egzersiz reçetesi, beslenme önerileri ve izlem planı hazırlanır ve sonuç görüşmesinde hastaya sunulur.

Fizik Muayene ve Fonksiyonel Testler

GALS Taraması

Gait (yürüyüş), Arms (kollar), Legs (bacaklar), Spine (omurga) başlıklarını içeren 2-3 dakikalık bir tarama muayenesidir. Major bir MSK patolojiyi atlamamak için altın standarttır.

Denge ve Düşme Riski Testleri

• Timed Up and Go (TUG): Sandalyeden kalkma, 3 metre yürüme, dönme ve oturma süresi ölçülür. 12 saniye üzeri düşme riski artışına işaret eder.
• Tek ayak üstünde durma: Gözler açık < 10 sn veya gözler kapalı < 5 sn düşme riski artışını gösterir.
• 30 saniye oturup kalkma testi: Kadın 65+ için < 12, erkek 65+ için < 14 tekrar düşük alt ekstremite gücüne işaret eder.
• 4 metre yürüme hızı: < 0.8 m/s olması sarkopeni ve düşme riskiyle ilişkilidir.
• Berg Denge Ölçeği: Kapsamlı denge değerlendirmesi için (özellikle yaşlı hasta).

Kas Gücü

• El dinamometresi (kavrama gücü)
• Alt ekstremite izometrik güç ölçümü
• Manuel kas testi (0-5 skala)

Esneklik

• Sit and reach testi
• Thomas testi (kalça fleksör kısalması)
• Popliteal açı (hamstring kısalığı)
• Modifiye Schober (bel omurga esnekliği)

Postür ve Yürüyüş Analizi

Statik Postür

Baş pozisyonu (ileri baş postürü), omuz seviyesi, torasik kifoz, lumbar lordoz, pelvis tilt, diz alignment (varus, valgus, hiperekstansiyon) ve ayak arkı yüksekliği değerlendirilir. Skolyoz taraması için Adam öne eğilme testi yapılır; skoliometre ile Cobb açısı öngörülür.

Dinamik Yürüyüş Analizi

Gözle değerlendirmenin yanında 2026'da mobil kameralar ve yapay zeka destekli yazılımlar; adım uzunluğu, kadans, çift destek fazı, salınım/durma dengesi, dikey osilasyon ve pelvik simetri gibi parametreleri objektif olarak raporlayabilmektedir. Antalgic yürüyüş, Trendelenburg, steppage, düşme paternleri erken saptanır.

Ayak ve Ayak Bileği

Statik ve dinamik pedografi ile plantar basınç dağılımı ölçülür; pes planus, pes cavus, hallux valgus, aşırı pronasyon değerlendirilir. Bulgulara göre ortez ihtiyacı belirlenir.

Osteoporoz Taraması: DEXA ve FRAX

DEXA

DEXA (Dual Energy X-ray Absorptiometry); lomber omurga ve kalça bölgesinden kemik mineral yoğunluğunu (KMY) ölçen altın standart yöntemdir. Sonuç iki skorla raporlanır:

• T-skoru: Genç sağlıklı erişkine göre standart sapma. -1.0 üstü normal, -1.0 ile -2.5 arası osteopeni, -2.5 altı osteoporoz.
• Z-skoru: Aynı yaş grubuna göre. -2.0 altı sekonder osteoporoz araştırılmalıdır.

DEXA aynı zamanda TBS (trabecular bone score) ile mikro yapısal kalite değerlendirmesi yapabilir. Vertebral fraktür değerlendirmesi (VFA) osteoporotik omurga kırığı taraması için eklenebilir.

FRAX

FRAX; kişinin önümüzdeki 10 yılda majör osteoporotik kırık ve kalça kırığı geçirme olasılığını hesaplayan ücretsiz online skordur. Yaş, cinsiyet, VKİ, önceki kırık, ebeveyn kalça kırığı öyküsü, sigara, alkol, kortikosteroid, romatoid artrit, sekonder osteoporoz nedenleri ve DEXA verisi girilerek hesaplanır.

• Majör kırık riski ≥ %20 veya kalça kırığı riski ≥ %3 → tedavi endikasyonu güçlüdür
• T-skor ≤ -2.5 tek başına tedavi endikasyonudur
• Önceki bir kırılganlık kırığı, DEXA sonucundan bağımsız tedavi gerektirir

Sarkopeni Değerlendirmesi

Sarkopeni; ilerleyici kas kütlesi, gücü ve fonksiyon kaybıdır. 2026 EWGSOP2 rehberlerinde sarkopeni; kas gücünün azalması, kas kütlesinin azalması ve fiziksel performansın düşmesi kriterleriyle konur.

Adım Adım Değerlendirme

1. SARC-F sorgu formu: Kas gücü, yürüme yardımı, sandalyeden kalkma, merdiven çıkma ve düşme öyküsünü sorgulayan 5 soruluk tarama.
2. Kas gücü: El dinamometresi kavrama gücü (erkek < 27 kg, kadın < 16 kg patolojik).
3. Kas kütlesi: Biyoelektrik impedans veya DEXA ile appendicular skeletal muscle mass.
4. Performans: Yürüme hızı < 0.8 m/s, Short Physical Performance Battery skoru < 8, TUG > 20 sn.

Düşme Riski Değerlendirmesi

65 yaş üstünde her yıl bireylerin yaklaşık üçte biri düşme yaşar. Ortopedik check-up'ın en değerli çıktılarından biri; düşme riskinin objektif olarak saptanması ve önleme planının hazırlanmasıdır.

Risk Sorgusu

• Son 1 yılda düşme öyküsü
• Denge şikayeti, baş dönmesi
• Görme ve işitme kaybı
• Polifarmasi (> 4 ilaç, özellikle sedatif ve antikolinerjikler)
• Ev güvenliği (halı, aydınlatma, banyo tutamağı)
• Ortostatik hipotansiyon

Objektif Testler

TUG, tek ayak üstünde durma, 30 saniye oturup kalkma, Berg Denge Ölçeği ve 4 metre yürüme hızı düşme riskinin değerlendirilmesinde en sık kullanılan araçlardır.

Aksiyon Planı

• Kişisel egzersiz reçetesi (özellikle denge ve alt ekstremite kuvveti)
• Ev güvenliği değerlendirmesi ve düzenleme önerileri
• İlaç incelemesi ve gerektiğinde revizyon
• Yeterli D vitamini alımı
• Uygun ayakkabı ve gerekiyorsa yürüyüş yardımcısı

Görüntüleme ve Laboratuvar

DEXA

Osteoporoz taraması için altın standart (yukarıda ayrıntılandırıldı).

Röntgen

Rutin değildir; ancak boy kaybı, sırt-bel ağrısı ve şüpheli deformitede omurga grafisi; diz-kalça ağrısı varsa ilgili eklem grafileri değerli olabilir.

Ultrasonografi

Tendinopati, bursit, effüzyon şüphesinde birinci basamak tercih. Ayrıca dinamik değerlendirme avantajı sunar.

MR

Rutin check-up'ta yer almaz; ancak klinik şüphe (radikülopati, kompleks eklem patolojisi, tümör) durumunda planlanır.

Laboratuvar

• 25-OH D vitamini
• Kalsiyum, fosfor, magnezyum
• Parathormon (özellikle DEXA anormalse)
• TSH ve tiroid fonksiyonu
• Kreatinin ve eGFR
• Tam kan sayımı, CRP, sedim
• Alkalen fosfataz, karaciğer enzimleri
• Testosteron (özellikle 60+ erkek osteoporoz)
• SPEP (multiple myeloma taraması, seçili vakalarda)

Yaş Gruplarına Özel Öneriler

Adolesan ve Genç Erişkin (12-25)

• Skolyoz taraması (özellikle 10-16 yaş)
• Kadın sporcu triadı ve enerji uygunluğu değerlendirmesi
• Erken uzmanlaşma ve overuse taraması
• Peak bone mass için kalsiyum-D vitamini-egzersiz danışmanlığı

Genç ve Orta Yaş Erişkin (25-50)

• Ofis çalışanları için ergonomi ve postür programı
• Ağır iş yapanlar için mekanik yükleme değerlendirmesi
• Kronik ağrı yönetimi ve önleme
• Sedanterden aktife geçiş öncesi tarama

Orta ve İleri Yaş (50-65)

• DEXA taraması (özellikle postmenopoz)
• FRAX skoru
• Diz ve kalça dejenerasyon taraması
• Kas gücü ve esneklik programı

İleri Yaş (65+)

• Yıllık ortopedik değerlendirme
• Sarkopeni ve düşme riski taraması
• Kırılganlık (frailty) skoru
• Osteoporoz tedavi izlemi
• Ev güvenliği değerlendirmesi

Kişisel Rapor ve Aksiyon Planı

Check-up sonunda hastaya sunulan rapor, bir "sağlık fotoğrafı" olarak değil, "yol haritası" olarak hazırlanır. İçerdiği bileşenler:

• Anamnez ve risk sorgusu özeti
• Fizik muayene bulguları ve fonksiyonel test skorları
• DEXA T-skor / Z-skor, FRAX riski
• Sarkopeni durumu ve kas gücü verileri
• Düşme riski aksiyon planı
• Postür-yürüyüş analiz raporu
• Kişiye özel egzersiz reçetesi (direnç, aerobik, denge, esneklik)
• Beslenme önerileri (kalsiyum, D vitamini, protein)
• İlaç ve suplement önerileri
• Bir sonraki değerlendirme tarihi ve tekrarlanacak testler
• Gerekiyorsa uzman yönlendirmesi (romatoloji, endokrinoloji, fizik tedavi)

2026 Klinik Yenilikleri

• Yapay zeka destekli DEXA okuma: Vertebral kırıkların ve TBS mikro yapısal kalitenin otomatik raporlanması yaygınlaştı.
• Video tabanlı yürüyüş analizi: Marker gerektirmeyen 2D/3D analiz mobil uygulamalarla klinik kullanıma girdi.
• Giyilebilir sensörler: Günlük yaşamdaki adım kalitesi, denge ve düşme yaklaşımlarının izlenmesi.
• Kişiselleştirilmiş egzersiz reçetesi:AI destekli algoritmalarla dozaj, frekans ve ilerleme planı.
• Multi-omik risk stratifikasyonu:Genetik ve biyobelirteç verilerinin osteoporoz risk skorlarına entegrasyonu.
• Uzaktan takip (telehealth): Video tabanlı ara kontroller ve ilaç uyum izlemi.
• Yeni jenerasyon osteoporoz ilaçları:Romosozumab ve bispesifik ajanlar; check-up sonrası tedavi seçeneklerini genişletti.

Sık Sorulan Sorular

Son Söz

Ortopedik check-up; şikayet çıkmadan harekete geçmenin, gelecekteki kırıkları önlemenin ve bağımsız yaşam süresini uzatmanın en güçlü klinik aracıdır. Osteoporoz, sarkopeni ve düşme riskinin erken saptanması, hem yaşam kalitesi hem de sağlık ekonomisi açısından yüksek değer üretir. Ortopedi Tedavisi editoryal ekibi olarak hazırladığımız bu içerik; bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Kişisel tarama ve tedavi planınızı mutlaka kendi hekiminizle birlikte belirleyin.