Omuz Çıkığı Tedavisi: Bankart Onarımı, Latarjet, Remplissage, DAS ve Yaşlıda Manşet Yönetimi Uzman Rehberi

Omuz Çıkığı Nedir?

Omuz çıkığı (glenohumeral dislokasyon); humerus başının glenoid fossa ile normal anatomik ilişkisini tamamen kaybetmesidir. Bu tablo, omuzun küresel yüzey alanının sığ glenoide oranla küçük olması nedeniyle stabilite açısından zayıf bir eklem olmasıyla ilişkilidir. Omuz eklemi; her hareket düzleminde geniş ROM sağlayarak fonksiyonel avantaj sunar; ancak bu geniş hareket açıklığı stabiliteyi statik (labrum, kapsül, ligamentler, kemik geometri) ve dinamik (rotator manşet, skapular kaslar, birleşik tendon) stabilizatör sistemlere bırakır. Herhangi birinde yetersizlik instabiliteye zemin hazırlar.

Omuz çıkığı; her zaman kapsül-labrum yaralanması ile birlikte gerçekleşir. İlk atak akut bir tablodur; ancak klinik sürecin sonu değil başlangıcıdır. Genç ve aktif hastada ilk atak sonrası tekrarlama riski %60-90’a ulaşabilir; bu oran instabilitenin bir olay değil, yaşam boyu süren bir tablo olduğunun kanıtıdır. Bu nedenle omuz çıkığının tedavisi; sadece akut redüksiyon değil, uzun vadede stabilite ve fonksiyonu koruyacak bireyselleştirilmiş kararların bütünüdür.

Ortopedi Tedavisi editoryal ekibi olarak vurgularız ki bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; klinik karar için mutlaka ortopedi-travmatoloji ve omuz cerrahisi uzmanına başvurulmalıdır.

Anatomi ve Biyomekanik

Glenohumeral eklem; skapula glenoid fossası ile humerus başının oluşturduğu top-yuva eklemidir. Glenoid; küçük ve armut şeklindedir; humerus başı ise büyük ve küreseldir. Yüzey alanı oranı yaklaşık 1:3’tür ve bu uyumsuzluk labrumun eklem stabilitesindeki merkezi rolünü açıklar. Labrum; glenoid çevresini saran fibrokartilajinöz halkadır ve glenoid derinliğini iki katına çıkararak konkavlık-kompresyon mekanizmasına katkı sağlar. Alt glenohumeral ligament (IGHL); en önemli statik stabilizatördür ve anterior banda Bankart yaralanmasının merkezidir.

Dinamik stabilizatörler; rotator manşet (supraspinatus, infraspinatus, teres minor, subskapularis), deltoid, birleşik tendon (koracobrakiyalis + kısa biceps başı) ve skapular stabilizatörlerdir (trapezius, serratus anterior, romboidler). Nöromusküler kontrol; propriosepsiyon ve refleks arklar üzerinden çalışır. Bu iki sistem birlikte omuzun ‘dinamik dengeli konkavlık-kompresyon’ mekanizmasını sağlar. İnstabilite; statik veya dinamik stabilizatörlerin birinde ya da her ikisinde yetersizlik zemininde gelişir.

Kemik geometri; anterior instabilitede glenoid kemik kaybı ve humerus başı Hill-Sachs defekti şeklinde bipolar lezyon oluşturur. ‘Glenoid track’ ve on-track/ off-track kavramları; bu bipolar ilişkiyi dinamik olarak değerlendirir. Cerrahi karar; anatomi restorasyonu odaklıdır: labrum-kapsül anatomisinin onarımı, kemik defektlerin doldurulması, dinamik sling’in restorasyonu ilkelerle rehberlik eder.

Epidemiyoloji ve Risk Faktörleri

Omuz çıkığı; büyük eklem çıkıklarının yaklaşık %50’sini oluşturur. Yıllık toplum insidansı 100.000’de 20-25 aralığındadır ve genç aktif erkek nüfusta pik yapar. Anterior çıkık %95-97, posterior %2-4, inferior (luxatio erecta) %0.5 sıklıkla görülür. Tekrarlama riski en önemli belirleyici yaşdır: 20 yaş altı hastada ilk atak sonrası tekrarlama riski %60-90; 30-40 yaş arasında %30-50; 40 yaş üstünde %10-30 aralığındadır.

Risk faktörleri; genç yaş, erkek cinsiyet, temas ve overhead spor katılımı, ISIS parametreleri (Hill-Sachs dış rotasyon grafisinde görünürlüğü, glenoid kayıp, hipermobilite), önceki cerrahi başarısızlık, jeneralize ligaman laksitesi (Beighton skoru >4/9) ve nöbet- elektrik şoku (posterior çıkık riski) olarak sıralanabilir. Overhead atlette (voleybol, hentbol, beysbol, tenis) mikroinstabilite ve internal impingement ayrı bir alt gruptur ve klasik instabiliteden farklı değerlendirilmelidir.

Belirtiler ve Muayene

Akut anterior çıkıkta klinik triad; şiddetli ağrı, deformite ve tam hareket kaybıdır. Hasta kolu vücutta hafif abduksiyon ve dış rotasyon pozisyonunda tutar; akromion belirgin, subakromial boşluk boş (‘hollow sign’), humerus başı anteriorda ele gelir. Posterior çıkıkta; kol iç rotasyon-adduksiyon pozisyonundadır ve pasif dış rotasyon kilitlenmiştir; klasik olarak nöbet ve elektrik şoku sonrası ilk değerlendirmede yüksek atlama oranı vardır. Luxatio erecta; kol yukarıda kilitlenir ve hasta ‘taksi bekliyor gibi’ görünür.

Nörovasküler muayene; her hastada ve mutlaka redüksiyon öncesi ve sonrası ayrı ayrı kayıt altına alınır. Aksiller sinir; deltoid izole kontraksiyon (‘regimental badge’ bölgesinde duyu ile birlikte); muskülokutanöz sinir; biceps kontraksiyonu; radial-median-ulnar sinir motor-duyu ve distal nabız (radial, ulnar) değerlendirilir. Rotator manşet; akut ağrı nedeniyle yorumu güçtür; ancak 60 yaş üstü hastada elevasyon yapamama ve pozitif ‘drop arm’ testi manşet yırtığı şüphesi doğurur ve MR taraması gerektirir.

Kronik ve tekrarlayan instabilitede özel testler; apprehension test (abduksiyon-dış rotasyonda çıkacak hissi), relocation test (anterior itme ile apprehension’un ortadan kalkması) ve surprise/release testi anterior instabiliteyi; jerk testi ve Kim testi posterior instabiliteyi; sulcus sign ise inferior instabiliteyi değerlendirir. Beighton skoru; jeneralize hipermobilite açısından taranır.

Görüntüleme

İlk basamak; üç yönlü direkt grafidir (AP + Y + aksiller). Aksiller grafi; posterior çıkığın en sık atlanma nedenidir ve akut tabloda mutlaka istenmelidir. Posterior çıkığa özgü grafi bulguları; AP’de ‘light- bulb sign’ (iç rotasyonda humerus başı ampul görünümü) ve ‘trough line’ (ters Hill-Sachs), ‘vacant glenoid sign’ ve humerus başı ile glenoid arasında >6 mm boşluk kaybıdır. Anterior çıkıkta; humerus başı subkorakoid, subglenoid veya subklaviküler pozisyonda bulunabilir.

BT; glenoid kemik kaybı ve Hill-Sachs boyutunun kesin ölçümü için altın standarttır ve 3D rekonstrüksiyon Latarjet/kemik greft planlamasına yön verir. En iyi uyum çember (best-fit circle) yöntemi ile alt glenoidin çemberi çizilir ve kayıp yüzde olarak hesaplanır. MR-artrografi; labrum (Bankart, ALPSA, GLAD, Perthes), kapsül (HAGL), SLAP, rotator manşet ve intraartiküler patolojinin altın standardıdır. 2026 pratiğinde yapay zeka destekli otomatik glenoid ‘best- fit circle’ ölçümü ve on-track/off-track sınıflaması klinik karar destek sistemlerine entegre edilmiştir.

Akut Kapalı Redüksiyon

Akut çıkıkta hedef; hızlı, nazik ve nörovasküler açıdan güvenli redüksiyondur. Uzun süre çıkık kalan omuz; kas spazmı, hemartroz ve nörovasküler yaralanma riskini artırır. İlk basamak; analjezi ve gerekirse prosedürel sedasyon (fentanil + midazolam, ketamin, propofol – monitörizasyon eşliğinde). İntraartiküler lokal anestezi (%1 lidokain 20 ml) enjeksiyonu; sedasyon ihtiyacını azaltan iyi bir alternatiftir.

Cunningham tekniği; hastayı oturur pozisyonda karşıya bakacak şekilde yerleştirir. Hekim omuz kaslarını masaj ile gevşetir; hasta kolu vücut yanında pasif olarak tutarken kolun deltoid, biceps ve trapezius kaslarına ritmik masaj uygulanır. Kas gevşemesi ile redüksiyon spontan olarak gerçekleşir; en az sedasyon ihtiyacı sunar. FARES tekniği; yumuşak longitudinal traksiyon + yumuşak salınım hareketleriyle abduksiyon- ekstansiyon-dış rotasyon paterninde redüksiyon sağlar. Kocher tekniği; fleksiyon-adduksiyon-dış rotasyon- abduksiyon-iç rotasyon dört basamaklı manevradır; humerus boyun kırığı riski nedeniyle nazik uygulama gerektirir. Milch tekniği; kol yukarıda tutulur ve traksiyon ile yumuşakça redükte edilir. Stimson tekniği; hasta pron pozisyonda uzatılmış kola ağırlık asılı olarak spontan redüksiyon; sedasyon ihtiyacı minimum olup hasta konforu iyidir. Skapular manipülasyon; yardımcı traksiyon eşliğinde inferior açının içe itilmesi ile glenoid pozisyonu yeniden hizalanır. Spaso tekniği; supin hastada uzatılmış kolda dış rotasyon-traksiyon kombinasyonudur.

Redüksiyon sonrası; nörovasküler muayene tekrarlanır ve grafi ile konsantrik redüksiyon doğrulanır. Post- redüksiyon askı ile 1-3 hafta immobilizasyon standarttır; daha uzun immobilizasyonun rekürrens açısından ek fayda sağlamadığı ancak sertliği artırdığı gösterilmiştir. Dış rotasyon askısı; Bankart iyileşmesi için biyomekanik avantaj sunsa da klinik pratikte hasta uyumu güç ve klinik anlamlı fark sınırlıdır.

Anterior Çıkık

Anterior çıkık; en sık omuz çıkığı tipidir ve mekanizma klasik olarak abduksiyon-dış rotasyon-ekstansiyon zorlanmasıdır. Genç ve aktif hastada birincil yönetim; akut redüksiyon ardından MR ile eşlik eden yaralanma taraması ve ISIS temelli cerrahi karar sürecidir. Genç temas sporcusunda ilk atak sonrası bile erken cerrahi (artroskopik Bankart onarımı) tercih edilebilir; çünkü konservatif tedavide rekürrens oranı çok yüksektir ve her rekürrens ek kemik-yumuşak doku hasarı ile ‘critical bone loss’ eşiğine yaklaşılmasına neden olur.

Bankart, Hill-Sachs, HAGL, SLAP ve rotator manşet patolojilerinin taranması; MR-artrografi ile daha hassastır ve tedaviye özgü karar destek verir. HAGL varlığı; standart Bankart onarımı ile atlanan bir patolojidir ve rekürrens riskini artırır; birincil artroskopik veya açık HAGL onarımı gerektirir. Küçük Bankart + on-track Hill-Sachs birlikteliği; izole artroskopik Bankart onarımı için uygundur. Off-track Hill-Sachs birlikteliği; Bankart + Remplissage veya Latarjet ile ele alınır. Glenoid kayıp >%13.5-15; Latarjet birincil seçenektir. ‘Bipolar bone loss’ ve ‘critical bone loss’ kavramları; hem glenoid hem humerus başı defektinin birlikte değerlendirildiği ve Latarjet, Eden-Hybinette veya humerus başı rekonstrüksiyonunun kombinasyonlarının değerlendirildiği yeni nesil karar süreçleridir.

Posterior Çıkık

Posterior çıkık; tüm omuz çıkıklarının %2-4’ünü oluşturur ve klasik olarak nöbet, elektrik şoku, yüksek enerjili posterior yönde travma sonrası görülür. Klinik olarak sıklıkla atlanır; ilk değerlendirmede %50’ye varan oranda tanı gecikir. Aksiller grafi ve BT tanısal altın standarttır. Eşlik eden reverse Bankart ve McLaughlin lezyonu (ters Hill-Sachs) klinik seyri belirler.

Akut olguda redüksiyon; skapular manipülasyon veya longitudinal traksiyon + iç rotasyon paterninde yapılır. İç rotasyon askısı yerine dış rotasyonda özel breys ile 4-6 hafta immobilizasyon uygulanır. McLaughlin defekti; %25-50 arası ise subskapularis tendonunun defekt içine transferi (modifiye McLaughlin – Neer) veya humerus başı rotasyon osteotomisi; %50 üzerindeyse allojenik humerus başı greft, hemi- artroplasti veya reverse omuz protezi (yaşlı ve manşet yetersizliği varlığında) değerlendirilir. Kronik ihmal edilmiş posterior çıkık; rekonstrüksiyon yerine artroplasti sıklıkla tercih edilir; başarı; humerus başı defekti ve manşet fonksiyonuna bağlıdır.

Luxatio Erecta (İnferior Çıkık)

Luxatio erecta; nadir bir omuz çıkığı tipidir. Ani hiperabduksiyon zorlanması ile humerus başı glenoidin altına yerleşir ve kol yukarıda kilitlenir. Rotator manşet yırtığı %80’e, aksiller sinir yaralanması %60’a ve aksiller arter yaralanması %3-5’e varan oranlarda görülür. Bu nedenle nörovasküler muayene ve rotator manşet değerlendirmesi mutlak zorunludur.

Redüksiyon tekniği; longitudinal traksiyon + karşı traksiyon eşliğinde kolun yavaşça addüksiyona getirilmesidir; Nho iki basamaklı manevrası da tanımlanmıştır. Redüksiyon sonrası MR ile rotator manşet, Bankart ve HAGL değerlendirmesi standarttır. Yaşlı hastada eş zamanlı büyük tuberkül kırığı ve rotator manşet yırtığı yaygındır; bu grupta manşet onarımı ve gerekirse reverse omuz protezi endikasyonu değerlendirilir.

Bankart, Hill-Sachs, HAGL ve Diğer Lezyonlar

Bankart lezyonu; anterior-inferior labrumun ve inferior glenohumeral ligamentin glenoidden avulsiyonudur. Kemik parçası eşlik ederse ‘kemik Bankart’ olarak adlandırılır; ayrı bir cerrahi karar süreci gerektirir (kemik Bankart onarımı, greft ile augmentasyon veya Latarjet). Perthes lezyonu; labrumun glenoiden ayrılıp periostla mediyalize olarak ‘gizli’ kalması ile karakterizedir; MR-artrografi ile daha kolay tanınır. ALPSA; labrumun periosteal manşet içinde mediyalize olarak yanlış iyileşmesi ile karakterize bir varyasyondur ve rekürren instabilite ile yakından ilişkilidir.

Hill-Sachs lezyonu; humerus başının posterolateralinde glenoid ön kenarına çarpma sonucu oluşan kompresyon defektidir. GLAD (glenolabral articular disruption); anterior labrum yırtığına eşlik eden glenoid ön eklem yüzeyinin kıkırdak/osteokondral yaralanmasıdır. HAGL; IGHL’nin humerus tarafından avulsiyonudur ve %2-9 oranında görülür; klasik Bankart onarımı ile atlandığında yüksek rekürrens oranı vardır; anterior HAGL primer artroskopik veya açık onarım gerektirir. SLAP; superior labrum anterior-posterior yırtığıdır; Type II (anterior-superior labrum) klinik olarak en anlamlıdır ve overhead atlette özel bir alt gruptur.

Glenoid Kemik Kaybı ve Track

Glenoid kemik kaybı; cerrahi kararı en çok etkileyen faktörlerden biridir. 3D BT ile ‘best-fit circle’ (en iyi uyum çemberi) yöntemi altın standarttır. Klasik eşik %20-25 iken 2026 pratiğinde %13.5-15’e çekilmiştir. Kayıp >%13.5-15; artroskopik Bankart sonuçlarını olumsuz etkiler ve Latarjet, Eden- Hybinette veya distal klavikula greft ile kemik blok prosedürüne endikasyon oluşturur.

Glenoid track; humerus başının glenoid ile temas yüzeyinin genişliğidir ve klasik olarak alt glenoid çapının %83’ü kadardır. Anterior kemik kaybı ile track daralır. Hill-Sachs interval (HSI = Hill-Sachs genişliği + kemik köprü); glenoid track’i aştığında ‘off-track’ olarak sınıflandırılır. Off-track Hill-Sachs; artroskopik Bankart onarımına ek Remplissage veya Latarjet gerektirir. ‘Subcritical’ Hill-Sachs kavramı; on-track fakat off-track sınırına yakın lezyonları tanımlar ve bireyselleştirilmiş kararlar gerektirir.

ISIS ve Cerrahi Karar

ISIS; Boileau ve arkadaşlarının önerdiği 10 puan üzerinden hesaplanan bir skorlama sistemidir ve artroskopik Bankart onarımı sonrası rekürrens riskini öngörür. Parametreler; yaş, spor katılım seviyesi ve tipi, omuz hipermobilitesi, grafide Hill-Sachs görünürlüğü ve glenoid kaybıdır. ISIS ≤ 3; artroskopik Bankart iyi aday; ISIS 4-6; orta risk; ISIS ≥ 6; rekürrens riski %70’in üzerindedir ve Latarjet doğrudan endikasyondur.

2026 pratiğinde ISIS; yapay zeka destekli genişletilmiş modeller (kemik kaybı, track durumu, HAGL, bipolar lezyon, revizyon durumu, ekonomik ve iş-yaşam parametreleri) ile birlikte kullanılmaktadır. ‘Shared decision making’ süreci; hasta beklentileri, sportif hedefler ve iş yaşamı gereksinimlerini modele entegre ederek cerrahi seçimi bireyselleştirir.

Artroskopik Bankart Onarımı

Artroskopik Bankart onarımı; anterior labrum ve inferior glenohumeral ligamentin glenoid ön-alt kenarına ‘suture anchor’ (dikişli çıpa) ile tekrar sabitlenmesidir. Klasik teknik; hasta ‘beach chair’ veya lateral dekübit pozisyonda, standart posterior ve anterior portallarla artroskopik yaklaşımdır. Bankart lezyonu ve labrum mobilizasyonu (glenoid boynu doğru mobilizasyon ‘Bankart bridge’ oluşumunu önler); glenoid ön-alt kenarında dekortikasyon; 3-5 adet ‘all-suture’ veya ‘knotless’ suture anchor ile 3-5-7 saat pozisyonlarında fiksasyon; anterior kapsüler kılıf gerginliği ve konsantrik redüksiyonun kontrolü aşamalarını içerir. Ek olarak posterior labrum yırtığı, SLAP lezyonu ve rotator manşet patolojileri aynı seansta ele alınır.

Post-op omuz askısı ile 4-6 hafta immobilizasyon, 3 ay progresif ROM, 4-6 ay güçlendirme ve 6 ay spora dönüş standarttır. Doğru hasta seçiminde 5 yıllık rekürrens oranı %5-10; ancak ISIS ≥ 4, kemik kaybı >%13.5-15, off-track Hill-Sachs ve revizyon durumunda rekürrens riski %30-70’e yükselir. Bu grupta artroskopik Bankart yerine kemik blok prosedürü tercih edilmelidir.

Latarjet ve Kemik Blok Prosedürleri

Latarjet prosedürü; korakoid çıkıntının osteotomi ile alınıp glenoid ön-alt kenarına vidayla fikse edildiği altın standart kemik blok prosedürüdür. Üç bileşenli mekanizması vardır: (1) Kemik blok – glenoid yüzey artışı; (2) Süspansiyon – birleşik tendon sling’i subskapularis alt yarısı önünde dinamik stabilite sağlar; (3) Kapsül-labrum onarımı – koraco-akromial ligamentin kapsüle sütür edilmesi ile. Endikasyonlar; glenoid kemik kaybı >%13.5-15, off-track Hill-Sachs, ISIS ≥ 4, revizyon vakası, temas sporcusu, nöbet ve HAGL varlığında birincil onarımın başarısız olma riski. Latarjet sonrası rekürrens oranı %1-5; komplikasyonlar (nörovasküler, greft kaynamama, vida gevşemesi, artroz) %15-25 aralığındadır ve deneyimli merkezlerde daha düşüktür.

Eden-Hybinette; iliak kanat greft ile glenoid augmentasyonudur ve revizyon Latarjet başarısızlığı veya kritik glenoid kaybı (>%25-30) olan hastada tercih edilir. Distal klavikula greft; kısıtlı ekstremite alanında lokal greft kaynağı olarak Latarjet’e alternatif olarak kullanılır. Artroskopik Latarjet varyasyonları; deneyimli cerrah elinde açık Latarjet ile benzer sonuçlar sunmakta ancak öğrenme eğrisi çok diktir. ‘Congruent-arc’ modifikasyonu; korakoidin farklı oryantasyonda yerleştirilerek eklem yüzeyine daha iyi uyum sağlaması ilkesine dayanır.

Remplissage ve DAS

Remplissage; off-track Hill-Sachs defektinin infraspinatus tendonu ve posterior kapsül ile artroskopik olarak eklem dışına dönüştürülmesidir. Latarjet ile karşılaştırıldığında; benzer rekürrens azalması, daha düşük komplikasyon oranı, daha az teknik zorluk sunar. Endikasyonlar; glenoid kayıp <%13.5-15 ve off-track Hill-Sachs varlığıdır. Dış rotasyonda hafif kısıtlanma tek belirgin yan etkidir ve klinik anlamlılığı sınırlıdır.

Dinamik anterior stabilizasyon (DAS); uzun biceps tendonunun proksimal ucunun subskapularis tendonunun üst kenarından geçirilerek glenoid ön-alt kenarına transferi ile dinamik sling oluşturulmasıdır. Endikasyonlar; küçük glenoid kaybı, bipolar lezyonlar, Bankart ile tek başına yeterli olmayacağı düşünülen olgular ve seçilmiş revizyonlardır. Erken sonuçlar rekürrens açısından umut vericidir (%3-8). 2026 pratiğinde bu üç prosedür (Bankart, Remplissage, DAS, Latarjet) hasta-özelinde bireyselleştirilerek karar verilir; yapay zeka destekli karar modelleri klinisyene ‘karar köprüsü’ olarak sunulur.

Yaşlı Hasta ve Rotator Manşet

60 yaş üstü hastada omuz çıkığı; farklı bir yaralanma paternidir. Bu grupta labrum ve kemik yaralanması yerine rotator manşet yırtığı ve büyük tuberkül kırığı ön plandadır. Rotator manşet yırtığı %35-80 sıklıkta görülür; supraspinatus, infraspinatus ve subskapularis yaralanması yaygındır. MR taraması standarttır; ROM ve elevasyon değerlendirmesi 3-6 hafta sonra tekrarlanır.

Tedavi; küçük ve tamir edilebilir manşet yırtıklarında artroskopik onarım; büyük ve masif yırtıklarda ‘superior capsule reconstruction’ (SCR), latissimus dorsi tendon transferi veya reverse omuz protezi seçenekleri değerlendirilir. Belirgin glenohumeral artroz ve masif manşet yırtığı birlikteliğinde reverse omuz protezi altın standarttır. Büyük tuberkül kırığı >5 mm deplase ise ORIF veya artroskopik fiksasyon standarttır; kaynamama omuz fonksiyonunu ciddi etkiler. Yaşlıda instabilite tedavisi; ortogeriatrik yaklaşım ve fonksiyonel hedefler bireyselleştirilerek verilir.

Rehabilitasyon ve Spora Dönüş

Omuz çıkığı sonrası rehabilitasyon; dört evre üzerine kurulur. (1) Evre 1 (0-4/6 hafta) – ödem-ağrı kontrolü, izole izometrik güçlendirme (deltoid, manşet), pasif ROM (0-90° elevasyon, dış rotasyon 0°); (2) Evre 2 (6-12 hafta) – aktif yardımlı ve aktif ROM, skapular stabilizasyon, propriosepsiyon başlangıcı; (3) Evre 3 (3-4 ay) – dirençli güçlendirme, kapalı kinetik zincir egzersizleri, plyometrik başlangıcı; (4) Evre 4 (4-6 ay) – spora özgü teknik antrenman, temas ve overhead spor progresyonu.

‘Return to sport’ (RTS) kararı; izokinetik güç simetri >%90, Y-balance testi, tek kollu top fırlatma testi, ‘Athletic Shoulder’ (ASH) testi ve KJOC skoru ile verilir. Artroskopik Bankart sonrası 4-6 ay, Latarjet sonrası 4-6 ay temas spor kısıtlaması standarttır. Overhead sporcuda dönüş 5-9 ay arasındadır. 2026 pratiğinde giyilebilir omuz sensörleri (IMU tabanlı) ile ROM, hız ve simetri takibi standarttır ve tele-rehabilitasyon protokollere entegre edilmiştir. VR/AR tabanlı nöromusküler antrenman; hasta motivasyonu ve propriosepsiyon geliştirmesinde etkilidir.

Yapay Zeka ve 2026 Klinik Pratiği

Yapay zeka; omuz çıkığı tanı, karar ve tedavi süreçlerinde çok katmanlı entegre edilmiştir. Direkt grafi ve BT’de otomatik çıkık tanısı ve yön belirlenmesi; özellikle klinik olarak atlanan posterior çıkığın erken uyarısı; 3D BT tabanlı otomatik glenoid best-fit circle ölçümü ve Hill-Sachs boyut değerlendirmesi; on-track/off-track otomatik sınıflaması; MR tabanlı otomatik Bankart, HAGL, SLAP, manşet ve kıkırdak lezyon segmentasyonu 2026 pratiğinde standarttır.

ISIS ve genişletilmiş rekürrens riski modelleri; Bankart-Remplissage-Latarjet-DAS karar destek sistemine dönüştürülmüştür. 3D baskılı hasta özelinde Latarjet greft rehberleri ve navigasyon destekli vida yerleşimi; teknik zorluğu azaltır ve komplikasyon oranını düşürür. Rehabilitasyon fazında giyilebilir sensörler ile ROM, propriosepsiyon ve güç simetrisi takibi; RTS kararlarını objektifleştirir. Türkiye’de 2026 pratiğinde ‘AI-augmented’ omuz stabilizasyon merkezleri; algoritma doğruluğunun lokal validasyonu, KVKK uyumu ve şeffaf hasta bilgilendirmesi ile ilerlemektedir. Yapay zeka; ortopedi ve omuz cerrahisi uzmanının yerine geçmeyen bir karar destek katmanıdır; klinik yargı, hasta güvenliği ve etik değerler her zaman önceliklidir.

Sık Sorulan Sorular

• Omuz çıkığı nedir?

  Omuz çıkığı (glenohumeral dislokasyon); humerus başının glenoid fossa ile normal anatomik ilişkisinin tamamen kaybolmasıdır. Kısmi kayma ‘subluksasyon’ olarak adlandırılır. Omuz eklemi; küresel humerus başının yüzey alanı olarak çok küçük ve sığ olan glenoid fossaya oturmasıyla oluşan, geniş hareket açıklığı sağlayan ancak stabilite açısından vücudun en zayıf büyük eklemidir. Bu nedenle omuz; vücudun en sık çıkan büyük eklemi olup büyük eklem çıkıklarının yaklaşık %50’sini oluşturur. Toplumda yıllık insidans 100.000’de 20-25 aralığındadır ve genç aktif erkek nüfusta pik yapar. Omuz çıkığı; her zaman kapsül-labrum yaralanmasıyla birlikte gerçekleşir; ligamentler, glenoid ve humerus başında kemik defektleri ve rotator manşet yaralanması eşlik edebilir. Bu nedenle omuz çıkığı sadece akut bir redüksiyon meselesi değil, uzun vadeli instabilite riskinin şekillendiği bir başlangıç noktasıdır.

• Omuz çıkığı belirtileri nelerdir?

  Klasik klinik triad; şiddetli ağrı, deformite ve tam hareket kaybıdır. Anterior çıkıkta; hasta kolu vücutta hafif abduksiyon ve dış rotasyon pozisyonunda ‘korumalı’ olarak tutar; akromion belirgin, subakromial boşluk boş palpe edilir (‘hollow sign’) ve humerus başı anteriorda ele gelir. Posterior çıkıkta; kol iç rotasyon-adduksiyon pozisyonundadır ve pasif dış rotasyon kilitlenmiştir; klinik olarak sıklıkla atlanır. İnferior çıkıkta (luxatio erecta); kol yukarıda kilitlenir ve hasta kolu başın üzerinde tutar. Nörovasküler muayene her hastada zorunludur: aksiller sinir (deltoid güç, lateral omuz duyu), radial-median-ulnar sinir motor-duyu değerlendirmesi ve distal nabız (radial, ulnar) kayıt altına alınır. Aksiller sinir yaralanması anterior çıkığın en sık nörolojik komplikasyonudur ve %5-30 sıklıkla görülür.

• Omuz çıkığı hangi görüntüleme yöntemleri ile değerlendirilir?

  İlk basamak; iki yönlü direkt grafidir. Standart seri; AP (anteroposterior) omuz, lateral (Y/scapular Y) ve aksiller grafiden oluşur. Aksiller grafi; posterior çıkığın en sık atlanma nedenidir ve mutlaka istenmelidir. AP grafide anterior çıkıkta humerus başı korakoid altında (subkorakoid) yer alır; posterior çıkıkta ‘light-bulb sign’ (iç rotasyonda humerus başı ampul görünümü) ve ‘trough line’ (ters Hill-Sachs) klasik bulgudur. BT; glenoid kemik kaybı ve Hill-Sachs boyutunun kesin ölçümü için standarttır ve 3D rekonstrüksiyon Latarjet/kemik greft planlamasına yön verir. MR-artrografi; labrum (Bankart, ALPSA, GLAD, Perthes), kapsül (HAGL), SLAP, rotator manşet ve intraartiküler patolojinin altın standardıdır. 2026 pratiğinde yapay zeka destekli otomatik glenoid ‘en iyi uyum çemberi’ (best-fit circle) yöntemi ile kemik kaybı ölçümü, otomatik Hill-Sachs boyut ölçümü ve on-track/off-track sınıflaması klinik karar destek sistemlerine entegre edilmiştir.

• Anterior omuz çıkığı nasıl tedavi edilir?

  Anterior çıkık; glenohumeral çıkıkların %95-97’sini oluşturur ve mekanizma sıklıkla abduksiyon-dış rotasyon-ekstansiyon zorlanmasıdır. Akut yönetim: erken kapalı redüksiyon, nörovasküler muayene ve post-redüksiyon grafi ile doğrulama, MR ile eşlik eden yaralanma taramasıdır. Redüksiyon teknikleri; Cunningham (bilinçli kas gevşemesi, en az sedasyon ihtiyacı), FARES (Fast, Reliable and Safe – yumuşak salınım), Kocher (fleksiyon-adduksiyon-dış rotasyon-abduksiyon-iç rotasyon paterni), Milch (elevasyon + traksiyon), Stimson (pron pozisyonda ağırlık traksiyonu), skapular manipülasyon ve Spaso teknikleridir. Redüksiyon sonrası omuz askısı ile 1-3 hafta immobilizasyon standarttır; dış rotasyon askısı Bankart iyileşmesi için teorik avantaj sunsa da klinik pratikte tartışmalıdır. MR ile eşlik eden Bankart, Hill-Sachs, HAGL, SLAP ve manşet yaralanması değerlendirilir. Genç aktif hasta, tekrarlayan çıkık, temas sporcusu ve belirgin kemik defekti varlığında erken cerrahi (artroskopik Bankart onarımı, Latarjet, Remplissage, DAS) planlanır.

• Posterior omuz çıkığı nasıl tedavi edilir?

  Posterior omuz çıkığı; tüm omuz çıkıklarının %2-4’ünü oluşturur ve klasik olarak nöbet, elektrik şoku ve yüksek enerjili posterior yönde travma sonrası görülür. Klinik olarak sıklıkla atlanır; ilk değerlendirmede %50’ye varan oranda tanı gecikir. Aksiller grafi ve BT tanısaldır. Reverse Bankart lezyonu ve McLaughlin lezyonu (ters Hill-Sachs – posterior humerus başı kompresyon defekti) klasik eşlik eden patolojilerdir. Akut olguda kapalı redüksiyon (skapular manipülasyon, longitudinal traksiyon + iç rotasyon paterni) ve iç rotasyon askısı yerine dış rotasyonda özel breys ile 4-6 hafta immobilizasyon uygulanır. McLaughlin defekti %25-50 arasındaysa subskapularis tendonunun defekt içine transferi (modifiye McLaughlin) veya rotator interval kapama; %50 üzerindeyse allojenik humerus başı greft veya reverse omuz protezi düşünülür. Kronik ihmal edilmiş posterior çıkık; ayrı bir tablodur ve rekonstrüksiyon yerine artroplasti (özellikle yaşlıda) endike olabilir.

• Luxatio erecta (inferior çıkık) nedir?

  Luxatio erecta; humerus başının glenoidin altına yerleştiği ve kolun tam hiperabduksiyon pozisyonunda kilitlendiği nadir (%0.5) bir omuz çıkığıdır. Mekanizma; ani hiperabduksiyon zorlanmasıdır (yüksekten düşme sırasında yukarıdaki bir cisme tutunma). Bu tabloda rotator manşet yırtığı %80’e, aksiller sinir yaralanması %60’a ve aksiller arter yaralanması %3-5’e varan oranlarda görülür. Redüksiyon tekniği; kol pozisyonunda longitudinal traksiyon + hafif abduksiyon-hiperabduksiyon (‘traction-countertraction’) sonrası kolun yavaşça addüksiyona getirilmesidir; ‘iki basamaklı manevra’ (Nho tekniği) da tanımlanmıştır. Redüksiyon sonrası nörovasküler ve rotator manşet değerlendirmesi mutlaka yapılır; MR ile Bankart, HAGL ve rotator manşet yırtığı taranır. Yaşlı hastada eş zamanlı büyük tuberkül kırığı ve rotator manşet yırtığı yaygındır; bu grupta rotator manşet onarımı ve gerektiğinde reverse omuz protezi endikasyonu değerlendirilir.

• Bankart, Hill-Sachs, HAGL, ALPSA, GLAD ve Perthes lezyonları nedir?

  Bankart lezyonu; anterior omuz çıkığında anterior-inferior glenoid labrumun ve inferior glenohumeral ligamentin (IGHL) glenoidden avulsiyonudur; kemik parçası eşlik ederse ‘kemik Bankart’ adını alır. Perthes lezyonu; labrum medial peritonda kalarak glenoid rimden ayrılır ve MR-artrografi olmadan atlanabilir. ALPSA (Anterior Labroligamentous Periosteal Sleeve Avulsion); labrumun periosteal manşet içinde mediyalize olarak iyileşmesidir ve rekürren instabilite ile yakından ilişkilidir. GLAD (Glenolabral Articular Disruption); anterior labrum yırtığına eşlik eden glenoid ön eklem yüzeyinin kıkırdak/osteokondral yaralanmasıdır. Hill-Sachs lezyonu; humerus başının posterolateralinde, glenoid ön kenarına çarpma sonucu oluşan kompresyon defektidir. HAGL (Humeral Avulsion of Glenohumeral Ligament); IGHL’nin glenoid tarafı yerine humerus tarafından avulsiyonudur ve %2-9 oranında görülür; klasik Bankart onarımı ile tedavi edilmezse yüksek rekürrens oranı vardır ve primer artroskopik onarım gerektirir.

• Glenoid kemik kaybı nasıl ölçülür ve ne zaman kritik?

  Glenoid kemik kaybı; anterior omuz instabilitesinin cerrahi kararının en belirleyici faktörlerinden biridir. BT (özellikle 3D rekonstrüksiyon) altın standarttır. Klasik ‘Pico’ (best-fit circle) yöntemi ile alt glenoid en iyi çember çizilir; kayıp yüzde olarak hesaplanır. Klasik eşik %20-25’tir; ancak 2026 pratiğinde eşik %13.5-15’e çekilmiştir çünkü daha küçük kemik defektlerinin artroskopik Bankart onarımı sonuçlarını olumsuz etkilediği gösterilmiştir. Kemik kaybı &gt;%13.5-15 saptanan hastalarda Latarjet, Eden-Hybinette, distal klavikula greft veya iliak kanat greft ile kemik blok prosedürleri tercih edilir. Ek olarak ‘glenoid track’ kavramı; humerus başındaki Hill-Sachs defekti ile glenoid kemik kaybı arasındaki dinamik ilişkiyi tanımlar ve ‘off-track’ Hill-Sachs kemik blok prosedürüne ek Remplissage veya Latarjet endikasyonu oluşturur. Yapay zeka destekli otomatik glenoid kaybı ölçüm yazılımları 2026 pratiğinde intraoperatif karar destek aracıdır.

• On-track ve off-track Hill-Sachs kavramı nedir?

  ‘Glenoid track’; humerus başının glenoid ile temas yüzeyinin genişliğidir ve klasik olarak alt glenoid çapının %83’ü kadardır. Anterior kemik kaybı arttıkça track daralır. Bir Hill-Sachs defektinin ‘off-track’ olarak sınıflandırılması için; Hill-Sachs intervalinin (HSI = Hill-Sachs genişliği + kemik köprü) glenoid track genişliğini aşması gerekir. ‘On-track’ Hill-Sachs; glenoid ile temasa girmez ve engagement (glenoid kenarına takılma) yapmaz; artroskopik izole Bankart onarımı yeterli olabilir. ‘Off-track’ Hill-Sachs; engagement riski taşır ve Bankart onarımına ek Remplissage (infraspinatus tendonunun ve posterior kapsülün Hill-Sachs defektine tenodezi ile defekti eklem dışına dönüştürme) veya Latarjet gerektirir. 2026 pratiğinde ‘subcritical’ Hill-Sachs kavramı ve off-track eşiğinin bireyselleştirilmesi (yaş, aktivite, glenoid kemik kaybı, revizyon durumu) yapay zeka destekli modellerle klinisyene sunulmaktadır.

• ISIS (Instability Severity Index Score) nedir?

  ISIS; Boileau ve arkadaşlarının önerdiği, artroskopik Bankart onarımı sonrası rekürrens riskini öngören 10 puan üzerinden hesaplanan bir skordur. Parametreler: yaş &lt;20 (2 puan), spor katılım seviyesi (rekabetçi 2, rekreasyonel 0), spor tipi (temas/overhead 1, diğer 0), omuz hipermobilitesi (1 puan), grafide Hill-Sachs varlığı dış rotasyonda (2 puan) ve glenoid kayıp AP grafide (2 puan). ISIS ≤ 3; artroskopik Bankart onarımı için düşük rekürrens riski (&lt;%10) ve iyi aday; ISIS 4-6; orta risk; ISIS ≥ 6; artroskopik Bankart sonrası rekürrens riski %70’in üzerindedir ve Latarjet doğrudan endikedir. ISIS; klinik karar sürecine anatomik risk faktörlerini entegre eden pratik bir araçtır ve 2026 pratiğinde yapay zeka destekli genişletilmiş modeller ile birlikte kullanılmaktadır.

• Artroskopik Bankart onarımı nasıl yapılır?

  Artroskopik Bankart onarımı; anterior labrum ve inferior glenohumeral ligamentin glenoid ön-alt kenarına ‘suture anchor’ (dikişli çıpa) ile tekrar sabitlenmesidir. Klasik teknik; hasta ‘beach chair’ veya lateral dekübit pozisyonda, standart posterior ve anterior portallarla artroskopik yaklaşımdır. Bankart lezyonu ve labrum mobilizasyonu (glenoid boynu doğru mobilizasyon ‘Bankart bridge’ oluşumunu önler); glenoid ön-alt kenarında dekortikasyon; 3-5 adet ‘all-suture’ veya ‘knotless’ suture anchor ile 3-5-7 saat pozisyonlarında (sağ omuz için) fiksasyon; anterior kapsüler kılıf gerginliği ve konsantrik redüksiyonun kontrolü aşamalarını içerir. Post-op omuz askısı ile 4-6 hafta immobilizasyon, 3 ay progresif ROM, 4-6 ay güçlendirme ve 6 ay spora dönüş standarttır. Doğru hasta seçiminde 5 yıllık rekürrens oranı %5-10 aralığındadır; ISIS ≥ 4 hastada rekürrens riski %30-70 arasına yükselir ve Latarjet tercih edilmelidir.

• Latarjet prosedürü nedir ve ne zaman yapılır?

  Latarjet prosedürü; korakoid çıkıntının osteotomi ile alınıp glenoid ön-alt kenarına vidayla fikse edildiği kemik blok prosedürüdür. Üç bileşenli mekanizma sunar: (1) Kemik blok – glenoid yüzey artışı ve engagement önlenmesi; (2) Süspansiyon – birleşik tendon (koracobrakiyalis + kısa biceps başı) subskapularisin alt yarısı önünde bir hamak (‘sling’) oluşturur ve abduksiyon-dış rotasyonda dinamik stabilite sağlar; (3) Kapsül-labrum onarımı – koraco-akromial ligamentin kapsüle sütür edilmesi ile. Endikasyonlar 2026 pratiğinde: glenoid kemik kaybı &gt;%13.5-15, off-track Hill-Sachs, ISIS ≥ 4, revizyon vakası, temas sporcusu, nöbet ve HAGL varlığında birincil onarımın başarısız olma riski. Latarjet sonrası rekürrens oranı %1-5 aralığındadır; komplikasyonlar (nörovasküler, greft kaynamama, vida gevşemesi, artroz) %15-25 aralığında bildirilmekte olup deneyimli merkezlerde bu oran daha düşüktür. Arthroskopik Latarjet varyasyonları da giderek yaygınlaşmaktadır.

• Remplissage prosedürü nedir?

  Remplissage; ‘doldurma’ anlamına gelir ve Hill-Sachs defektinin infraspinatus tendonu ve posterior kapsül ile artroskopik olarak eklem dışına dönüştürülmesidir. Off-track Hill-Sachs lezyonlarında; artroskopik Bankart onarımına ek olarak uygulandığında defekti ‘on-track’ haline getirir ve rekürrens riskini belirgin azaltır. Teknik; Hill-Sachs defekti tabanında dekortikasyon sonrası 1-2 suture anchor yerleştirme ve infraspinatus tendonu + posterior kapsülün defekt üzerine sütürlenmesidir. Endikasyonlar; glenoid kemik kaybı &lt;%13.5-15 ve off-track Hill-Sachs varlığıdır. Latarjet ile karşılaştırıldığında; benzer rekürrens azalması, daha düşük komplikasyon oranı, daha az teknik zorluk ve motor sinir yaralanma riski yoktur. Dezavantajı; dış rotasyonda hafif kısıtlanma (10-15° tipik olarak) ve overhead atıcı sporcuda potansiyel performans etkileri (2026 çalışmaları klinik anlamlı olmadığını göstermektedir).

• Dinamik anterior stabilizasyon (DAS) nedir?

  Dinamik anterior stabilizasyon (DAS); uzun biceps tendonunun proksimal ucunun subskapularis tendonunun üst kenarından geçirilerek glenoid ön-alt kenarına transferi ile dinamik bir omuz sling’i oluşturulmasıdır. Latarjet’in birleşik tendon sling etkisine benzer bir mekanizma sunar ancak kemik blok komponenti yoktur. Endikasyonlar; küçük glenoid kemik kaybı (&lt;%15), bipolar lezyonlar, Bankart onarımı ile tek başına yeterli olmayacağı düşünülen olgular ve revizyon sonrası tekrarlayan çıkıktır. Avantajları; Latarjet’in nörovasküler ve donör bölge komplikasyonlarından kaçınma, tamamen artroskopik yaklaşım, teknik olarak daha az zorlayıcı olması. Erken sonuçları (2-5 yıl) rekürrens açısından umut vericidir (%3-8 aralığında) ve 2026 pratiğinde belirli hasta gruplarında Latarjet’e alternatif olarak yer bulmaktadır. Uzun dönem karşılaştırmalı sonuçlar ise henüz olgunlaşmaktadır.

• Yaşlı hastada omuz çıkığı nasıl tedavi edilir?

  60 yaş üstü hastada omuz çıkığı; genç hastadan farklı olarak Bankart ve labrum yaralanması yerine rotator manşet yırtığı ve büyük tuberkül kırığı ile karakterizedir. Rotator manşet yırtığı bu grupta %35-80 sıklıkta görülür; supraspinatus ve subskapularis yaralanması yaygındır. Yeterli manşet fonksiyonu olmadan omuz stabilitesi bozulur ve tekrarlayan çıkık ile psödoparalizi gelişebilir. Yaşlı hastada zorunlu MR taraması standarttır. Tedavi; küçük ve tamir edilebilir manşet yırtıklarında artroskopik onarım; büyük ve masif yırtıklarda ‘superior capsule reconstruction’ (SCR), latissimus dorsi tendon transferi veya reverse omuz protezi seçenekleri değerlendirilir. Belirgin glenohumeral artroz ve masif manşet yırtığı birlikteliğinde reverse omuz protezi altın standarttır. Büyük tuberkül kırığı &gt;5 mm deplase ise ORIF veya artroskopik fiksasyon standarttır; kaynamama omuz fonksiyonunu ciddi etkiler.

• Rehabilitasyon ve spora dönüş nasıl planlanır?

  Omuz çıkığı sonrası rehabilitasyon; dört evre üzerine kurulur. (1) Evre 1 (0-4/6 hafta) – ödem-ağrı kontrolü, izole izometrik güçlendirme (deltoid, manşet), pasif ROM (0-90° elevasyon, dış rotasyon 0°); (2) Evre 2 (6-12 hafta) – aktif yardımlı ve aktif ROM, skapular stabilizasyon, propriosepsiyon başlangıcı; (3) Evre 3 (3-4 ay) – dirençli güçlendirme, kapalı kinetik zincir egzersizleri, plyometrik başlangıcı; (4) Evre 4 (4-6 ay) – spora özgü teknik antrenman, temas ve overhead spor progresyonu. RTS testleri; izokinetik güç simetri &gt;%90, Y-balance testi, tek kollu top fırlatma testi, ‘Athletic Shoulder’ (ASH) testi ve KJOC skoru ile değerlendirilir. Artroskopik Bankart sonrası 4-6 ay, Latarjet sonrası 4-6 ay temas spor kısıtlaması standarttır. Overhead sporcuda dönüş 5-9 ay arasındadır. 2026 pratiğinde giyilebilir omuz sensörleri (IMU tabanlı) ile ROM, hız ve simetri takibi standarttır ve tele-rehabilitasyon protokollere entegre edilmiştir.

• Yapay zeka omuz çıkığı tedavisinde nasıl kullanılıyor?

  Yapay zeka; omuz çıkığı tanı, karar ve tedavi süreçlerinde çok katmanlı entegre edilmiştir. (1) Direkt grafi ve BT’de otomatik çıkık tanısı ve yön belirlenmesi; posterior çıkık gibi klinik olarak atlanan tabloların erken uyarısı; (2) 3D BT tabanlı otomatik glenoid ‘best-fit circle’ ölçümü ve Hill-Sachs boyut değerlendirmesi; on-track/off-track otomatik sınıflaması; (3) MR tabanlı otomatik Bankart, HAGL, SLAP, manşet ve kıkırdak lezyon segmentasyonu; (4) ISIS ve genişletilmiş rekürrens riski modelleri ile Bankart-Latarjet-DAS-Remplissage karar destek modelleri; (5) 3D baskılı hasta özelinde Latarjet greft rehberleri ve navigasyon destekli vida yerleşimi; (6) Rehabilitasyon fazında giyilebilir sensörler ile ROM, propriosepsiyon ve güç simetrisi takibi; (7) VR/AR tabanlı nöromusküler antrenman ve ‘return to sport’ karar destek sistemleri. Yapay zeka; ortopedi uzmanının yerine geçmeyen bir klinik karar köprüsüdür; klinik yargı, hasta güvenliği ve etik değerler her zaman önceliklidir.